ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ١٠٨ - سخن عبدالرزاق لاهيجى
آيه ولايت
إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ. وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ.[١]
ولى شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آوردهاند؛ همان كسانى كه نماز بر پر مىدارند و در حال ركوع زكات مىدهند. و هر كس خدا و پيامبر او و كسانى را كه ايمان آوردهاند، ولى خود بداند [پيروز است، چرا كه] حزب خدا همان پيروزمنداناند
اين آيه، در شمار آياتى است كه نام و عنوانى ويژه دارند. دانشمندان علوم قرآنى و مفسران شيعى[٢] از آن به آيه ولايت نام برده، آن را از دلايل محكم امامتحضرت امير، عليهالسلام، مىشمارند.
مفسران بزرگى چون «شيخ طوسى»، «ابوالفتوح» و «طبرسى»، به هنگام تفسير اين آيات، در حقانيت و آشكارايى امامت على بن ابى طالب، عليهالسلام، نكات و لطايف بسيارى بر قلم آوردهاند.[٣] تقريبا همه مفسران اهل سنت نيز اين كريمه را در حق و شان حضرتش مىدانند. تفاوت اساسى ميان آنچه در كتب تفسيرى شيعه و تفاسير عامه وجود دارد، معنا و تفسير ولايت و مشتقات ديگر آن است؛ كه البته اين نزاع، به همين جا ختم نشده، سر از مباحث كلامى و اصول اعتقادات مذهبى برمىآورد.
«ميبدى»، «زمخشرى»، «قرطبى»، «بيضاوى»، «آلوسى» و گروهى ديگر از مفسران اهل سنت در شان نزول اين بخش از سوره مائده و اينكه اين آيات جامهاى با شكوه و فاخر بر بالاى على بن ابى طالب، عليهالسلام، است، با شيعيان آن حضرت همداستاناند.[٤]
جاى دارد كه نخست تفسير يكى از نامدارترين مفسران شيعى را پيش رو گيريم تا جايگاه كلامى و اعتقادى آيه ولايت، بيش از پيش آشكار گردد.
مرحوم ملا محسن فيض كاشانى، سخن خود را در تفسير آيه ولايت اينگونه آغاز مىكنند:
در كتاب كافى از حضرت صادق، عليهالسلام، در تفسير اين آيه نقل شده است كه «ولى شما» يعنى كسى كه به شما و جان و مالتان اولى و سزاوارتر است. مراد از «الذين امنوا» على و اولاد معصومش، عليهمالسلام، مىباشد. ايشان را اينگونه وصف كرد، زيرا امير مؤمنان در ركوع دوم از نماز ظهر خود به سائلى حله خود را انفاق فرمود. سپس اين آيات از سوره مائده نازل شد ... در مجمع البيان آمده است كه حضرت بدان سائل انگشترى خود را زكات داد.[٥]
هرچند در شمارش انفاقات حضرت و همچنين در آنچه ايشان به سائل عطا كردند، اختلاف است، در اينكه اين سخاوت علوى در پاكيزهترين حالات معنوى، يعنى نماز واقع شده است، نزاعى ميان مفسران نيست.
به زبان نحوى، «ولى» در آيه ولايت مبتدا (نهاد) است و «الله»، «رسول» و «الذين امنوا»، اخبار (گزارههاى) پى در پى آناند. از آنجا كه «الذين امنوا» بر خلاف «الله» و «رسول»، نياز به گزارش و تعريف دارد، خداوند ايشان را چنين مىشناساند:
«الَّذِينَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ.»
اينگونه شناساندن- گويا- بدان خاطر است كه خداوند اراده فرموده است كه شكوهمندترين شمايل ولى خود را از منتظر منزهترين قاب بتاباند.
علوىترين آفريده خدا را تنها مقدسترين آيين او، تاب مىآورد و در اين آيينه است كه مىتوان بازتاب روحى به شكوه همه خوبيها و مهربانيها و بزرگيها را ديد. پس ما بر مدار ولايتى هستيم كه كانون آن پرستش حضرت حق (نماز) و افتبر خلق (زكات) است. بحقيقت اين آيين الهى (نماز) راستگوترين آيينهاى بود كه مىتوانست رخسار ولايت را بتاباند و رشك ماه و خورشيد گرداند.
جلوگاه رخ تو ديده من تنها نيست ماه و خورشيد همين آينه مىگردانند
سخن عبدالرزاق لاهيجى
آفرينندگان آثار كلامى، هماره بخش معتنابهى از كتاب خود را به بيان دلايل پنهان و آشكار بر امامت و ولايت اميرالمؤمنين، عليهالسلام، اختصاص دادهاند. اين بخش از مباحث كلامى كه با عنوان «امامت» مورد مداقه قرار گيرد، ناظر به دلايل عقلى و نقلى بر اثبات موضوع است. بتقريب در همه اين آثار آيه ولايت مورد بحث و نظر است. مرحوم ملا عبدالرزاق لاهيجى (فياض) از نامدارترين متكلمان شيعى در قرن يازدهم است. وى حكمت را از محضر صدرالمتالهين شيرازى آموخته و سپس به افتخار دامادى استاد نايل آمده است. مدرسه معصوميه قم كه اينك به نام