ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ١٠٩ - سخن سيد عبدالله شبر
اين دانشمند گرانقدر، فيضيه ناميده مىشود، سالها شاهد درس و بحثهاى عميق او بوده است. مهمترين اثر كلامى لاهيجى «شوارق الالهام» است.
شوارق، شرحى ناتمام بر كتاب تجريد خواجه نصير طوسى است و بى هيچ ترديدى، شيواترين تاليف فارسى او، «گوهر مراد» است. گوهر مراد، يكى از خواندنىترين و استوارترين متنهاى علمى- كلامى در روزگار ماست. نصر شيوا و تركيب و سامان هنجار اين كتاب، آن را به گوهرى كه مراد همگان است تبديل نموده است. فياض لاهيجى در كتاب ياد شده از آيه ولايت اينگونه سخن مىگويد:
قوله تعالى: «إِنَّماوَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا ... جمهور مفسرين متفقاند كه اين آيه در شان على، عليهالسلام، نازل شده و در اكثر كتب اهل سنت مذكور است و بلا شبهه به حد تواتر رسيده. و بيان دلالتش بر مطلوب آن است كه «انما» كلمه حصر است و معناى آيه اين است كه نيست ولى شما مگر خدا و رسول و مؤمنانى كه نماز كنند و در حالت ركوع صدقه دهند. سپس هرگاه حصر مراد باشد بايد كه مراد از ولى متصرف در امور باشد، چه معناى ديگر از معناى لفظ ولى مانند محب و ناصر مناسب حصر نيست. و لفظ «الذين» اگرچه صيغه جمع است ليكن متصف به اوصاف مذكوره به اعتبار دادن صدقه در حالت ركوع، نيستبالاتفاق مگر على، عليهالسلام. پس مضمون آيه اين باشد كه على متصرف در امور شماست. چنانكه خدا و رسول. و مراد از امام نيست مگر متصرف در امور به وجه استحقاق.[١]
سخن سيد عبدالله شبر
يكى از فشردهترين و مفيدترين تفسيرهايى كه در دو سه قرن اخير نگاشته شده از آن محقق جليل القدر مرحوم سيد عبدالله شبر است. توضيحات كوتاه اما مفيد اين مفسر ژرف نگر در فهم بيشتر و درك روشنتر از آيه ولايت فايده بخش است. وى در چند سطرى كه در تفسير آيه ولايت مىنويسد به چند نكته اساسى اشاره مىكند:
١. ولى در ابتداى اين آيه به معناى متولى امور و «الاولى بكم» است. اين نكته نشان مىدهد كه ولايت گسترهاى جديتر و اجتماعىتر دارد.
٢. خداوند كلمه «ولى» را به صيغه مفرد ذكر فرموده و اين بدان خاطر است كه ولى جز يكى نيست اصالتا؛ اما رسول، صلىالله عليهوآله، و على، عليهالسلام، به تبع نيابت از ولايت الهى، ولى امر همه انسانها هستند.
اين سخن نيز با روح توحيدى، وحدت گرايانه اسلام هماهنگ و همسوست.
٣. كلمهاى كه در آيه ولايتبه حضرت على، عليهالسلام، قابل انطباق است «الَّذِينَآمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ» است. حال آنكه مىدانيم الذين جمع است. مرحوم شبر در توجيه اين ناهماهنگى لفظى و معنايى مىنويسد:
عبر عنه بصيغة الجمع تعظيما او لدخول اولاده الطاهرين.
تعبير فرموده از حضرت به صيغه جمع به جهت تعظيم و تفخيم مقام حضرت و يا به خاطر داخل كردن فرزندان پاك و معصومش.[٢]
دلالت اين آيتبر امامتحضرت على، عليهالسلام، به خاطر حصر آن بر آن جناب است. همچنين در ذكر اوصاف و حالات حضرت به بيان نمونهاى اكتفا شده است كه