دكتر ستّار عودى از جمله نويسندگان و محقّقان پُر كارى است كه تا كنون صدها مدخل از دانش‌نامه جهان اسلام را به رشته تحرير درآورده و در كنار تأليف مقالات و كتب متعدّد در حوزه‌هاى مختلف تاريخ اسلام به تدريس در دانشگاه‌هاى تهران نيز مشغول است. با توجّه به احاطه‌اى كه ايشان به موضوع تشيّع در شمال آفريقا دارند، به حضورشان رسيديم و گفت‌وگوى مختصرى را ترتيب داديم. بديهى است آنچه در ادامه مى‌آيد همه مطالب مربوط به اين خطّه جهان اسلام نيست و تنها به يادآورى نكاتى فراموش شده، پرداخته‌ايم. اميد كه مقبول و مطلوب طبع مخاطبان و خوانندگان عزيز موعود قرار گيرد. ان‌شاءالله‌

با تشكّر از وقتى كه در اختيار ما گذاشتيد، لطفاً براى شروع بفرماييد تشيّع چگونه به شمال آفريقا وارد شد؟

شمال آفريقا در سال ٢٠ ه. ق. به دست عمروعاص فتح شد. در سپاه او ديدگاه‌ها و افراد مختلفى حضور داشتند و البتّه چون گرايش به تشيّع به شكل فعلى هم چندان وجود نداشت، معدود افرادى فقط در «مصر» از طرف‌داران و هواداران اميرالمؤمنين (ع) در سپاه حضور داشتند. بعد از او در دوره عثمان و به سال ٢٤ ه. ق. عبدالله بن ابى صرح برادر رضاعى عثمان كه مطرود پيامبر (ص) بود، والى آنجا شد. بدون در نظر گرفتن مكّارى‌ها و مشكلات اعتقادى عمروعاص، او از حيث سياسى و نظامى تجربه‌اش بيشتر بود و منطقه را بيشتر مى‌شناخت و از همين رو مى‌توان گفت عزل او كار غلطى بود و تبعات بدترى داشت. عبدالله ده سال حاكم مصر بود. در زمان او فتوحات به سمت «تونس» ادامه پيدا كرد. هم‌زمان با او، خطّ جنوب را عبدالله بن عقبه فهرى خواهرزاده عمروعاص دنبال مى‌كرد.

مناطق شمال آفريقا كه بربرنشين بودند، در برابر اسلام مقاومت جدّى كردند، چه رسد به تشيّع. سپاه اسلام در اين مناطق به كندى پيشرفت مى‌كرد و با مقاومت شديدى روبه‌رو شد. به عكس ايران كه به راحتى سپاه اسلام توانست در آن پيش‌روى كند.

در سال ٣٦ ه. ق. كه امام على (ع) به حكومت رسيدند، عبدالله خودش حكومت مصر را وا گذار كرد و به «شام» رفته و تا زمان مرگش در آنجا ماند. از اينجا به بعد است كه تشيّع به مصر و ديگر مناطق شمال آفريقا به طور جدّى وارد شد. ابتدا امام (ع) محمّد بن ابى بكر را كه تحت تربيت خود ايشان رشد يافته بود، به آن منطقه فرستاد و قبل از او هم هسته اوّليه حضور شيعيان در شمال آفريقا و مصر به دست مالك اشتر به عنوان يكى از هواداران سرسخت مولا شكل گرفته بود. هر چند او در «قلزم» و پيش از رسيدن به مصر با توطئه معاويه، شهيد شد و به مصر نرسيد؛ البتّه معاويه، محمّد بن ابى بكر را به دست معاويه بن حديج دستگير كرده و در پوست الاغى قرار داده و بر آتش گذاشتند.

از ابتدا شمال آفريقا به دست امويان و مخالفان تشيّع فتح شده بود و از همين رو در طول خلافت امويان در سال‌هاى بعد، حضور سياسى شيعيان را به شكل تشكيل يك دولت ثابت نمى‌بينيد.

در دوره عبّاسيان براى اوّلين بار حادثه مهمّ «فخ» در سال ١٦٩ ه. ق.

اتّفاق مى‌افتد كه خاندان شيعى ادريس قيام كرده و قيامشان سركوب مى‌شود. اين سركوب به دست هادى، خليفه چهارم عبّاسى به شديدترين حالت و با شباهت‌هايى به واقعه «طف» و «كربلاى‌