بوده است. شعارهاى فريبنده و بزك شده غربى توانست برخى ساده‌انديشان را در جهان اسلام شيفته غرب سازد، اما مصلحانى بودند كه راه چاره را نه در تبعيت از غرب بلكه بازگشت به سنت اسلامى و تأمل مجدد و موشكافانه در آن براى يافتن راه حلّ معضلات عصر جديد مى‌دانستند. اينان نيز دو دسته بودند: برخى با نفى هرگونه آموزه عقل‌گرايى تنها خواهان بازگشت به گذشته و سيره سلف بودند و دنياى جديد را نفى مى‌كردند؛ اما گروه ديگر سعى مى- كردند ضمن بازگشت به سنت گذشته و الهام از آموزه‌هاى اسلامى با نگرشى انتقادى به تاريخ اسلام، درصدد بودند بر اساس عمل به توصيه‌هاى قرآنى و سيره معصومان عليهم السّلام يعنى لزوم تدبر و تعمق و با تأمل در اصول اسلامى و منابع دينى راه توسعه و ترقى را بكاوند. چنين تلاشى سخت اما مبارك بوده و ثمره آن در طول دو سده مجاهدت اين مصلحان، براى نمونه، ارائه الگوى نظام اسلامى بوده كه ما اكنون در كشورمان پيش رو داريم.

بى‌شك تبيين عميق‌تر و شفاف‌تر الگوى توسعه سياسى اسلامى، مستلزم تأمل بيشتر در مبانى و منابع اسلامى است و تلاش‌هاى نظرى مضاعفى را مى‌طلبد؛ يكى از شيوه‌هاى مدبّرانه ساختن جامعه امروز، الگوگيرى از مدينه فاضله آرمانى اسلامى است تا بين گذشته و آينده پيوند بخورد و حال ساخته شود. ميراث و منابع ناب اسلامى، وضعيت مطلوب آينده را ترسيم مى‌كند. بر اين اساس، مى‌بايد وضع حال خويش را با حركت و تردد بين گذشته و آينده بسازيم. مطالعات و تجربه نيم قرن نظريه‌پردازى در توسعه سياسى در خود غرب، به ما آموخته كه راه سعادت نه تبعيت كوركورانه از غرب، بلكه نگرشى انتقادى به آن و تلاش براى رسيدن به الگوى توسعه سياسى بومى- اسلامى است. از اين‌روست كه جامعه اسلامى بايد با الهام از تاريخ خويش و تمسك به حبل متين كتاب الهى و سنت معصومان عليهم السّلام راه توسعه را بيابد.

رسيدن به الگوى توسعه سياسى اسلامى مستلزم چند امر است: نخست‌