چند سالى بود به ايران بازگشته بود، از فرصت ايجادشده پساز شهريور ١٣٢٠ استفاده كرد و به مبارزات خود عليه سلطه انگليس در ايران شدت بخشيد. از اين‌رو افسران انگليسى در خرداد ١٣٢٢ درصدد دستگيرى او برآمدند، ولى موفق نشدند، تا اينكه در آستانه انتخابات مجلس چهاردهم ايشان را دستگير كردند. در مقابل، مردم نيز وى را به نمايندگى تهران در مجلس چهاردهم برگزيدند، اما انگليسى‌ها او را آزاد نكردند. آيت‌الله كاشانى ٢٨ ماه زندانى و تبعيد بود. وى در زندان به افسر انگليسى مى‌گويد: «اگر زنده ماندم و از زندان آزاد شدم، كارى مى‌كنم كه اين ملت مسلمان يك قطره نفت به انگليس ندهد.» بدين ترتيب، با مبارزات آيت‌الله كاشانى مسئله ملى شدن نفت در ايران مطرح مى‌شود.[١]

٤. با ورود متفقين (انگليس، روسيه و آمريكا) به ايران و استقرار حكومت محمدرضا شاه، روسيه و آمريكا درخواست امتياز نفت از ايران را مطرح كردند و اين در شرايطى بود كه تنها انگليس امتياز نفت ايران را از دوره قاجاريه داشت. درخواست اين امتيازها در ايام مجلس چهاردهم كه دكتر مصدق نماينده آن است، مطرح مى‌شود. او در ١١ آذر ١٣٢٣ طرحى را كه به «موازنه منفى» مشهور شد، به مجلس داد كه طبق اين طرح- كه به تصويب نمايندگان نيز رسيد- مذاكره براى واگذارى امتياز نفت ممنوع گرديد و روسيه و آمريكا از گرفتن امتياز نفت محروم شدند.

به‌دنبال طرح دكتر مصدق، در ١٢ آذرماه ١٣٢٣ غلامحسين رحيميان، نماينده قوچان طرحى را به مجلس داد كه به موجب آن امتياز ننگين نفت جنوب كه در اختيار انگليس بود، لغو شود. وى از دكتر مصدق خواست اين طرح را امضا كند، ولى مصدق از امضاى آن خوددارى كرد!

مصدق براى توجيه موضع‌گيرى خود گفت: «چون هر قراردادى دو طرف دارد و به ايجاب و قبول طرفين منعقد مى‌شود، بنابراين تا طرفين، رضايت به الغا ندهند، قرارداد ملغى نمى‌شود!»[٢]

روزنامه ايران ما در ١٩ آذر ١٣٢٣ دراين‌باره نوشت:

[١]. جلال‌الدين مدنى، تاريخ سياسى معاصر ايران، ج ١، ص ٤٧ و ٤٨.

[٢]. سيد حسن آيت، چهره حقيقى مصدق‌السلطنه، ص ٤٨، به نقل از: حسين كى‌استوان، سياست موازنه منفى، ج ١، ص ٢٣٢.