رسول‌اكرم تقييد و تحديد و تفسير شده كه مقصود چه علمى است، اما نه تحت عنوان اينكه فلان علم باشد يا فلان علم، بلكه تحت‌عنوان علم نافع، ... علمى كه دانستن آن فايده برساند و ندانستن آن ضرر برساند. هر علمى كه متضمن فايده و اثرى باشد و آن فايده و اثر را اسلام به رسميت بشناسد- يعنى آن اثر را خوب و مفيد بداند- آن علم از نظر اسلام خوب و مورد توصيه و تشويق است.[١]

به بيانى ديگر:

هر علمى كه برآوردن نيازهاى لازم جامعه اسلامى موقوف به دانستن آن و تخصص و اجتهاد در آن باشد بر مسلمين تحصيل آن علم از باب به‌اصطلاح «مقدمه تَهيُّوئى» واجب و لازم است.[٢]

شهيد مطهرى با تأكيد بر «علم نافع»، اين نكته را يادآور مى‌شود كه همه علوم مورد نياز و مفيد براى زندگى فردى و اجتماعى انسان‌ها، از علم دين و اصول اخلاقى و الهى گرفته تا علومى همانند فيزيك، شيمى، رياضى، كامپيوتر، جامعه‌شناسى، روان‌شناسى و علوم سياسى ضرورى است. بنابراين «جامعه صالح» با «علم نافع» شكل مى‌گيرد، چنان‌كه امام‌على (ع) مى‌فرمايد:

خير العلم ما اصلحت به رشادك‌؛[٣] بهترين علم آن است كه به‌وسيله آن به رشد و هدايت برسى.

همچنين در تعقيبات نماز عصر مى‌خوانيم:

اللهم اني اعوذ بك من علم لاينفع‌؛ خدايا! به تو پناه مى‌برم از علمى كه نفعى در آن نباشد.

بر اين بنياد، دانش و بينش صحيح نسبت به پديده‌هاى اجتماعى نيز كه در متن جامعه اتفاق افتاده و در آينده نيز روى مى‌دهد، به ما كمك مى‌كند تا از حوادث تاريخى عبرت گيريم و نقش و رسالت حقيقى را در ساختن آينده خويش به‌خوبى ايفا نماييم.

اينك كه دانستيم «انسان» برخلاف ديگر موجودات، آگاهانه و آزادانه آينده خود را به‌

[١]. همو، بيست‌گفتار، ص ٢٥٨- ٢٥٦.

[٢]. همو، آشنايى با علوم اسلامى، ج ١، ص ١٧.

[٣]. عبدالواحد آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ج ١، ص ٣٩٢.