بَچّه خوانی، عنوان مجموعه کتابهای چاپ سنگی مصور مخصوص کودکان، در دورۀ قاجار. این نوع کتاب به‌سبب کاربرد بسیاری که در مکتب‌خانه‌ها داشت، به بچه‌خوانی شهرت یافت. این کتابها بیشتر در قطع کوچک، جزوه‌مانند، کم‌حجم، بدون جلد و ارزان چاپ می‌شد.
نخستین فهرست کتابهای بچه‌خوانی شامل ٤٧ عنوان ذیل «فهرست حاج موسى تاجر تهرانی»، به پیوست کتاب گنجینۀ نشاط و طبـق اعلان روزنامـۀ دولت علیـۀ ایران (شم‌ ٥٧٥، پنجشنبه ١٥ ربیع‌الثانی ١٢٨٢) معرفی شد. این فهرست حاوی نام ٣٢٠ کتاب فارسی و ١٤ کتاب عربی در ٥ گروه است که یک گروه آن کتابهای بچه‌خوانی است (حسینی، ٨٨ - ٨٩؛ کاشفی، ٨٢).
این فهرست نشان می‌دهد، نه‌تنها ١٤٪ کتابهای آن روزگار، به بچه‌ها اختصاص داشته، بلکه در میان انواع مختلف کتاب، هیچ گروهی از چنین سهمی برخوردار نبوده است و ذیل هیچ طبقۀ دیگری ٤٧ عنوان کتاب فهرست نشده و از این نظر، گروه کتابهای بچه‌خوانی در صدر است (کاشفی، ٨٣).
کتابهای بچه‌خوانی براساس فهرست کتاب ادبیات مکتب‌خانه‌ای ایران ٧٠ عنوان است (نک‌ : ذوالفقاری، فهرست مطالب). برخی آثار مشهور بچه‌خوانی مانند حکایت خسرو دیوزاد؛ بختیارنامه؛ سلیم جواهری؛ قصۀ موسى؛ خاله قورباغه؛ خاله سوسکه؛ خروس و روباه و همچنین مجموعه طنزهایی مانند لطائف و ظرائف یا حکایات ملانصرالدین در این فهرست نیست (مارتسلف، ١٠٩-١١٠). مجموعه کتابهای بچه‌خوانی در دو فهرست، شامل ٩٠ عنوان، دسته‌بندی می‌شود که برخی از آنها عبارت‌اند از: ١. امیر ارسلان؛ ٢. بهرام و گلندام؛ ٣. توبۀ نصوح؛ ٤. جام و قلیان؛ ٥. جواهر العقول؛ ٦. چهل طوطی؛ ٧. حدیث‌کسا؛ ٨. حسین‌کرد شبستری؛ ٩. خاله سوسک و آقا موشک؛ ١٠. خاله قورباغه؛ ١١. هفت کتاب؛ ١٢. یوسف و زلیخا.
این کتابها در واقع همان متون خواندنی در مکتب‌خانه‌های دورۀ قاجار است که در هر مکتب‌خانه به ذوق و علاقۀ مکتب‌دار خوانده می‌شد. کتابهای بچه‌خوانی از نظر حجم و موضوع متفاوت‌اند و این انواع را دربر می‌گیرند: داستانهای بلند، داستانهای کوتاه، منظومه‌های اندرزی، تمثیلی و اخلاقی، منظومه‌های عاشقانه، منظومه‌های عرفانی و اخلاقی، کتابهای آموزشی، داستانهای دینی، کتب نوحه و مرثیه، داستانهای سرگرم‌کننده و فکاهـی، و حکایتهای اخلاقی (نک‌ : ذوالفقاری، ١ / ٩-١٣، نیز نک‌ : فهرست مطالب).
کتابهای بچه‌خوانی قطعهای گوناگون دارد؛ از قطع وزیری کوچک تا نیم‌ربعی. نوع تصویرگری این کتابها هم متفاوت است: تصاویر برخی از آنها کوچک است. در برخی از آنها نقاش سطح زیادی از صفحه را به تصویر اختصاص داده، و در برخی دیگر، در صفحه‌ای مستقل به تصویرگری پرداخته است. اندکی از نقاشیها رقم نقاش و تاریخ دارد. کتابهای بچه‌خوانی را می‌توان فصل مشترک ادبیات کودک و ادب عامه به حساب آورد (حسینی، ٩١).
قیمت برخی از کتابهای فهرست حاج موسى در سلسله آگهیهایی که کتابفروش و ناشری به نام حاج عبدالمحمد، در روزنامۀ وقایع‌اتفاقیه، چاپ می‌کرده است وجود دارد؛ دبستان یک تومان قیمت داشته و قصص‌الانبیا و لیلـی و مجنـون هرکـدام ٠٠٠‘ ٥ دینار (پنج ریـال) و یوسف و زلیخا ٠٠٠‘٤ دینار بوده است. ارزان‌ترین کتاب موجود در این فهرست هم نصاب بوده که به‌سبب کارکرد آموزشی آن، تنها یک‌هزار دینار (یک قران)، به‌فروش می‌رسیده است (نک‌ : همو، ٨٩ -٩١). شمار قابل‌توجهی از این کتابها اگرچه برای کودکان چاپ می‌شد، هیچ تناسبی با سن و سال آنان نداشت، ازجملۀ این کتابها می‌توان به جواهرالعقول، رند و زاهد و شیخ صنعان و دختر ترسا اشاره کرد.

مآخذ

حسینی، عباس، «بچه خوانی: نخستین کتابهای مصور کودک و فرهنگ عامه در ایران»، گلستان هنر، تهران، ١٣٨٨ ش، س ٥، شم‌ ١٥؛
ذوالفقاری، حسن و محبوبه حیدری، ادبیات مکتب‌خانه‌ای ایران، تهران، ١٣٩١ ش؛
کاشفی خوانساری، علی، «بچه‌خوانیهای قرن سیزده قمری»، پژوهشنامۀ ادبیات کودک و نوجوان، تهران، ١٣٨٠ ش، شم‌ ٢٥؛
مارتسلف، اولریش، «ادبیات عامیانۀ فارسی در دورۀ قاجار»، ترجمۀ عباس امام، فرهنگ مردم، تهران، ١٣٨٧ ش، س ٧، شم‌ ٢٧- ٢٨.

حسن ذوالفقاری