دانشنامه فرهنگ مردم ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧١ - بازنامه ها

بازنامه ها

بازْنامه‌ها، کتابهایی دربارۀ تربیت و نگاهداری باز و دیگر پرندگان شکاری و آیین شکار با آنها و روش معالجۀ آنها. رواج شکار با باز و دیگر مرغان شکاری از دورانهای باستان در خاور و باختر، به ویژه در چین، هندوستان، ماوراءالنهر، ایران، بین‌النهرین، مصر و یونان، دل‌بستگی مردمان به این نوع شکار، نقش اقتصادی آن، پیچیدگی و دشواری شیوه‌های پرورش و آموزش و نگهداری و بهداشت و درمان این پرندگان، و پیشرفتهایی که به مرور زمان و در اثر تجربه در این راه حاصل می‌شد، متخصصان این فن در مراکز فرهنگی را به نگارش کتابها و رساله‌هایی در این زمینه برانگیخت. در منابع کهن، نشانه‌هایی از وجود کتابهایی دربارۀ شکار مرغان در روزگاران باستان دیده می‌شود (ابن‌ندیم، ٣٣٧؛ عباسی، ١٠-١٢؛ ریو، II / ٤٨٤؛ آلوارت، شم‌ ٦١٩٩؛ GAS , III / ٣٥٢).
ارسطو در کتاب «تاریخ جانوران» مطالبی نیز دربارۀ باز دارد. ابن‌بطریق این اثر را با عنوان الحیوان به عربی درآورده که نسخه‌هایی از آن نیز برجا مانده است. همچنین از تألیف کتابی دربارۀ مرغان شکاری و فن بازداری برای اسکندر مقدونی سخن می‌رود. در مقدمۀ این بازنامه گفته می‌شود که اسکندر مقدونی از دانشمندان دربار خود خواسته بود که سرشت باز و بیماریهای آن و نشانه‌های آن بیماریها و شیوۀ درمان آنها را برای او شرح دهند و این کتاب حاصل آن گفت‌وگوها ست ( آلوارت، نیز GAS، همانجاها؛ TS , III / ٨٧٠).
دربارۀ انوشیروان و تألیف بازنامه‌ای به نام او نیز حکایتی همانند آنچه دربارۀ اسکندر گفته می‌شود، نقل شده است. در دیباچۀ اثری که بازنامۀ نوشیروانی از جملۀ منابع آن بوده، آمده است که بوذرجمهر به فرمان انوشیروان، خردمندان روم، عراق، خراسان و ماوراءالنهر را گردآورد و از ایشان خواست که دربارۀ آنچه از شکار با باز می‌دانند، با یکدیگر به گفت‌وگو بپردازند و این کتاب از آن گفت‌وگوها فراهم آمده است (عباسی، ١١-١٢؛ ریو، همانجا).
در منابع کهن عربی و فارسی همچنین از سلسلۀ درازی از بازنامه‌ها، با عنوانهای کتاب البزاة للترک، کتاب البزاة للروم، کتاب البزاة للعرب (ابن‌ندیم، همانجا) و بازنامۀپرویز، بازنامه‌های رومیان، بابلیان، ترکان، سغدیان و هندوان و کتاب بهرام بن شاپور (نسوی، ٨٧، ٩٠، ٩٥، ١١١، ١١٤؛ آلوارت، ریو، همانجاها)، و در برخی از منابع نیز از بازنامه‌های جمشید، جاماسپ، بقراط، جالینوس و بزرگمهر یاد شده است (بیلگه، ١٧١-١٦٩؛ ریتر، ١٤٨-١٤٧). ظاهراً همین کتابها بوده‌اند که ادهم بن محرز باهلی به فرمان مهدی، خلیفۀ عباسی، از مجموع آنها کتابی فراهم آورده، و حجاج بن خیثمه در روزگار هارون‌الرشید تحریر دیگری از آن تهیه کرده است ( آلوارت، همانجا؛ GAS, III / ٣٥٧-٣٥٨, IV / ٨١-٨٢). در منابع دیگر از بازنامه‌ای که در سدۀ ٤ ق / ١٠ م برای عبدالملک بن نوح سامانی از زبان پهلوی به فارسی ترجمه شده، و نیز بازنامه‌ای که برای سلطان محمود غزنوی تألیف شده است، سخن گفته می‌شود (عباسی، همانجا؛ بیلگه، ١٧٠؛ ریتر، ١٤٨).
منزوی در فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی پاکستان (ﻧﻜ : خطی مشترک، ١ / ٣٩٦-٤٤٤، ٤ / ٢٥١٤-٢٥١٥) و فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ گنج‌بخش (١ / ١٩٥- ١٩٩) بیش از ٤٠ کتاب و رسالۀ فارسی در این زمینه، غالباً در نسخه‌های متعدد، معرفی کرده است. شمار بازنامه‌هایی که در فهرستها و منابع دیگر از آنها نام برده می‌شود و بسیاری از آنها نیز برجا مانده‌اند، از ١٠٠ می‌گذرد (برای اطلاع از برخی بازنامه‌ها به زبان عربی، نک‌ : دبا، بازنامه‌ها). در اینجا از عمده‌ترین این آثار که به زبان فارسی است، یاد می‌شود:
١. جوارح‌نامۀ شاهنشاهی، ترجمۀ فارسی بازنامۀ نوشیروانی. گفته می‌شود که ابوالبحتری (ابوالبحری) این بازنامه را به فرمان محمد بن عبیداللٰه بلعمی وزیر در ٣٥٢ ق / ٩٦٣ م برای عبدالملک بن نوح سامانی به فارسی درآورده است (عباسی، ١١-١٢؛ بیلگه، ١٧٢).
٢. بازنامه، از علی بن احمد نسوی (سدۀ ٥ ق / ١١ م). این اثر کهن‌ترین بازنامۀ فارسی است که برجا مانده است. نسوی از ٨ سالگی به بازداری مشغول بود و ٦٠ سال در این کار مداومت ورزید؛ تقریباً در٧٠ سالگی به تألیف این کتاب پرداخت و تجارب و آموخته‌های خود را در آن گردآورد. وی از شیوه‌های گوناگون شکار و پرورش باز و دیگر مرغان شکاری در سرزمینهای مختلف به تفصیل سخن گفته، و همچنین از شکارنامه‌ها و بازنامه‌های بسیار و بازداران بنام، مانند علی کوتاه، بوعلی بازیار، علی کامه و ابونصر کوتاه (ص ٧٠، ٩٠، ٩٨، ١٠٤، ١٠٦، ١٠٧، ١٢٧، ١٦٤) یاد کرده است. این کتاب در ١٣٥٤ ش در تهران انتشار یافت.
٣. بازنامۀ محمود غزنوی. این اثر در کتابخانۀ پرتوپاشا نگهداری می‌شود (بیلگه، ١٧٠؛ ریتر، ١٤٨).
٤. صیدنامۀ ملکشاهی، یا شکارنامۀ خسروی، به تحریر محمد ابن قلچق نظامی (سدۀ ٥ ق / ١١ م). دربارۀ تألیف این بازنامه نیز گزارشی همانند حکایت اسکندر مقدونی و انوشیروان ساسانی نقل شده است: خواجه نظام‌الملک به فرمان ملکشاه سلجوقی که دل‌بستگی شدید به شکار با مرغان داشت، دانایان این فن را از نیشابور، بلخ، ترمذ، مرو، هرات، خوارزم، روم، عراق عرب، فارس، تبریز، سیستان، هندوستان، ترکستان، اصفهان، مصر و مغرب گردآورد تا دانسته‌های خود را در این زمینه با یکدیگر در میان نهند. نامهای این بازداران در برخی منابع به تفصیل آمده است. گفته می‌شود که بزرگ‌تر ایشان ابوالجوارح خواجه علی بن محمد نیشابوری بوده و محمد بن قلچق گزیدۀ آن گفت‌وگوها را به صورت کتاب در آورده است (عباسی، ١٢-١٦؛ بیلگه، ١٧٣؛ ریتر، همانجا).
٥. بازنامۀ فیروزشاهی، یا دستور صید، از خواجه محمد صادق بن خواجه محمد یوسف. این اثر در ٥٧١ ق / ١١٧٥ م برای محیی‌الدین فیروزشاه امیر بلخ نوشته شده است. نسخه‌هایی از این بازنامه در کتابخانه‌های بادلیان و انجمن آسیایی بنگال بر جا مانده است (اته، I / ١٠٧٢-١٠٧٣؛ ایوانف، ٤٢٢). در بنگال بازنامۀ دیگری نگهداری می‌شود که در ٥٧٠ ق تألیف شده، و در آن از بازنامۀ فیروزشاهی یاد شده است؛ ازاین‌رو، در درستی تاریخِ یاد شده ابراز تردید می‌شود (استوری، II(٣) / ٤٠٢؛ ایوانف، همانجا).
٦. بازنامه (سدۀ ٦ ق / ١٢ م). در آغاز باب نخستِ این اثر، از نصر بن لیث و مهدی بن اهرم و کتاب بهرام بن شاپور و استادان بابل و کتاب خاقان اعظم، ملک ترک یاد می‌شود. نسخه‌هایی از این اثر در کتابخانۀ ملی ملک و موزۀ بریتانیا نگهداری می‌شود (ملک، ٥ / ٤٩؛ ریو، II / ٤٨٤-٤٨٥). نسخۀ موزۀ بریتانیا که در سدۀ ٧ ق / ١٣ م کتابت شده است، در آغاز و پایان متن افتادگی دارد. در مقدمه جدولی از ١٣٥ باب این کتاب وجود داشته که تنها پایان آن باقی است. متن کتاب نیز تنها ١٣٠ باب و اندکی از باب ١٣١ را دارد. در نسخۀ ملک که در سدۀ ١٣ ق / ١٩ م استنساخ شده، از ١٥٤ باب سخن گفته شده، در حالی که متن آن تنها شامل ١٣٥ باب است. در این هر دو نسخه خطاهای فراوان به چشم می‌خورد. در ١٣٨٠ ش نسخۀ دیگری در مجموعه‌ای خصوصی به دست آمده که اکنون در تملک کتابخانۀ شمارۀ یک مجلس شورا ست. این نسخه در ٨٣١ ق / ١٤٢٨ م استنساخ شده، و خطاهای آن از دو نسخۀ دیگر بسیار کمتر است. مؤلف ناشناس در دیباچۀ این اثر که نسخۀ موزۀ بریتانیا فاقد آن است، یاد می‌کند که به خواهش دوستانی که در صنعت شکار و شناخت مرغان شکاری استاد بودند، از ربیع‌الاول ٥٦٩ تا رمضان ٥٩١ با بهره‌گیری از بازنامه‌های ساسانیان، قیصر روم، خاقان ترک، ملک هند، غطریف و نوشیروان و دو کتاب از متأخران، یعنی علی کامۀ خراسانی و کتاب مختص رازی (نسوی) و کتابهای دیگری که به شخص معینی منسوب نیست، به این تألیف پرداخته است. در برخی از فهرستها و بررسیها این اثر به خطا بازنامۀ نوشیروانی خوانده شده است (منزوی، خطی مشترک، ١ / ٤٠٤-٤٠٥؛ دانش‌پژوه، ١٢ ﺑﺒ ).
٧. شکارنامۀ ایلخانی، از علی بن منصور حلوانی که آن را برای تغاتیمور ــ ایلخان مغول و فرمانروای خراسان (ﺣﻜ ٧٣٧-٧٥٣ ق / ١٣٣٧-١٣٥٢ م) ــ تألیف کرده است. در مقدمه آمده است که اصل این کتاب همان صیدنامۀ ملکشاهی بوده، و مؤلف ٦ باب دربارۀ شاهین و شنقار و چگونگی شکار شیر و پلنگ و جز آنها بدان افزوده است. از این اثر نسخه‌هایی در ایران، ترکیه، پاکستان و هندوستان برجا مانده است (آقابزرگ، ١٤ / ٣١٤، ١٥ / ١٠٧؛ شورا، ١٠ / ٥٦٩-٥٧١؛ منزوی، همان، ١ / ٤٤٠؛ ایوانف، ٤٢٣-٤٢٢؛ بیلگه، ١٧٤-١٧٠؛ استوری، II(٣) / ٤٠٤).
٨. جوارح نامۀ امامیه، یا قوانین الصیاد، از داوود بن یار محمد، ملقب به خدایارخان عباسی (سدۀ ٨ ق / ١٤ م). فیلت، مصحح و ناشر این اثر با استناد به سخنان مؤلف در دیباچه، تاریخ تألیف آن را روزگار فرمانروایی تغاتیمور بر خراسان دانسته است (ص ٢). عارف نوشاهی با تکیه بر منابع دیگری، در درستی این تاریخ تردید کرده، و جوارح‌نامه را از مؤلفات اوایل سدۀ ١٢ ق / ١٨ م شمرده است (ص ٥٦-٥٧). این نظر در برخی منابع دیگر نیز مورد تأیید قرار گرفته است (منزوی، همان، ١ / ٤١٣؛ دانش‌پژوه، ٢٥). اما به‌رغم آشفتگی شدید سخنان مؤلف در دیباچۀ این اثر، شیوۀ یادکرد او از تغاتیمور: «حضرت خدایگان شهریار اعدل اعلم ... ، مظفرالدنیا و الدین ... » (ﻧﻜ : عباسی، ١٦)، و تصریح او به هم‌زمانی خود با وی: «الێ یومنا هذا که زمان سلطنت و ایام دولت حضرت اسلام‌پناه طغان تیمورخان ... است» (همو، ١٨)، هرگاه در صداقت وی تردید نکنیم، مؤید درستی سخن فیلت است. این اثر در ١٩٠٨ م در کلکته به چاپ رسیده است.
٩. التذکرة فی علم البزدرة، از محمدبن علی زاهد شوشتری (سدۀ ٨ ق / ١٤ م)، که به شیخ حسن جلایر ایکانی تقدیم شده است. در مقدمه گفته می‌شود که این اثر ترجمۀ کتاب «پرورش باز» کندی است (ملک، ٥ / ٦٥؛ دانش‌پژوه، ٢١).
١٠. بازنامۀ جمشید، ترجمۀ علی حیدر تبریزی قوشجی‌باشی. این بازنامه منظوم است. نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ حمیدیه نگهداری می‌شود (بیلگه، ١٦٩).
١١. بازنامه، از غیاث‌الدین علی بن حسین بن علی میران حسینی اصفهانی. از این اثر که در ٨٥٩ ق / ١٤٥٥ م تألیف شده است، نسخه‌ای در کتابخانۀ بادلیان نگهداری می‌شود (اته، I / ١٠٧٣-١٠٧٤؛ نیز ﻧﻜ : استوری، II(٣) / ٤٠٤).
١٢. بازنامه (سدۀ ٩ ق / ١٥ م). مؤلف این اثر نام خود را ذکر نکرده است، اما از استادش «مولانا علی قوشجی» (د ٨٧٩ ق / ١٤٧٤ م) یاد می‌کند. نسخه‌هایی از آن برجا مانده است (ﻧﻜ : منزوی، همان، ١ / ٤٠٠).
١٣. بازنامه، از ناشناس. این اثر در ٩٧٠ ق / ١٥٦٣ م تألیف شده، و شامل ٧٢ باب است. نسخه‌هایی از آن برجا مانده است (همان، ١ / ٣٩٩).
١٤. شکارنامه، از حسین بن روح‌اللٰه حسینی طبسی، ملقب به صدرجهان (سدۀ ١٠ ق / ١٦ م). از این اثر نسخه‌هایی برجا مانده است (شورا، ٢ / ٣٧٥؛ آصفیه، ٢ / ٢٥٤-٢٥٥؛ آقابزرگ، ١٥ / ١٠٥).
١٥. بازنامه، از محب علی بن نظام‌الدین علی مرغلانی (سدۀ ١٠ ق / ١٦ م). از این اثر نسخه‌هایی در موزۀ بریتانیا، کتابخانۀ ملی ملک و جاهای دیگر بر جا مانده است (ریو، II / ٤٨٥؛ ملک، همانجا؛ نیز ﻧﻜ : استوری، II(٣) / ٤٠٤-٤٠٥).
١٦. دستور الصید، از محمدرضا علی خان بن خواجه یوسف. مؤلف این اثر را در ١٠٨٣ ق / ١٦٧٢ م در ٧ باب نگاشته، و سپس به‌تدریج در آن تجدید نظر کرده، و سرانجام در ١٠٩٩ ق / ١٦٨٨ م تحریر دیگری از آن در ٩٩ باب فراهم ساخته است. از این کتاب نسخه‌هایی در هندوستان و پاکستان برجا مانده است (بشیرحسین، ٢ / ٣٩٠؛ منزوی، همان، ١ / ٤٣٥؛ استوری، II(٣) / ٤٠٦-٤٠٧).
١٧. رساله در شکار، از مجدالدین بن محمد شفیع هاشمی عباسی (سدۀ ١١ ق / ١٧ م). بخش عمدۀ این رساله دربارۀ پرندگان شکاری است (مرکزی، ١١ / ٢١٣٧- ٢١٣٨).
١٨. بازنامۀ ناصری، از تیمور میرزا حسام‌الدوله (سدۀ ١٣ ق / ١٩ م). این اثر در تهران (١٢٨٥ ق) و بمبئی (١٣٠٥ ق) به چاپ رسیده است؛ و به زبان انگلیسی نیز ترجمه شده است (استوری، II(٣) / ٤٠٨-٤٠٩).
١٩. انیس الامرا، در فن بازداری، از محمد حسین بن جواد حسینی (سدۀ ١٣ ق / ١٩ م). این اثر در بمبئی به چاپ رسیده است.
٢. شاهباز نامه، از جمال‌الدین میرزا نوادۀ فتحعلی‌شاه قاجار (سدۀ ١٣ ق) (مرکزی، ٩ / ١١٠٨).
شماری بازنامه به زبان ترکی نیز برجا مانده‌اند که برخی از آنها از بازنامه‌های عربی و فارسی ترجمه شده‌اند (بیلگه، ١٧٩-١٨٢؛ ششن، ٤٠١).

مآخذ

آصفیه، فهرست مشروح بعض کتب نفیسۀ قلمیۀ مخزونۀ کتبخانۀ آصفیه، به کوشش تصدق حسین موسوی لکنوی، حیدرآباد دکن، ١٣٥٧ ق؛
آقابزرگ، الذریعة؛
ابن‌ندیم، الفهرست؛
بشیر حسین، محمد، فهرست مخطوطات شیرانی، لاهور، ١٩٦٨-١٩٧٣ م؛
دانش‌پژوه، محمدتقی، «بازنامه‌ها و بازیاری»، در زمینۀ ایران‌شناسی، به کوشش چنگیز پهلوان، تهران، ١٣٦٨ ش؛
دبا؛
ششن، رمضان، فهرس مخطوطات الطب الاسلامی، به کوشش اکمل‌الدین احسان اوغلی، استانبول، ١٤١٤ ق / ١٩٨٤ م؛
شورا، خطی؛
عباسی، خدایار، قوانین الصیاد، به کوشش فیلت، کلکته، ١٩٠٨ م؛
مرکزی، خطی؛
ملک، خطی؛
منزوی، خطی مشترک؛
همو، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ گنج‌بخش، اسلام‌آباد، ١٣٥٧-١٣٦١ ش؛
نسوی، علی، بازنامه، به کوشش علی غروی، تهران، ١٣٥٤ ش؛
نوشاهی، عارف، فهرست نسخه‌های خطی فارسی موزۀ ملی پاکستان، اسلام‌آباد، ١٩٨٣ م؛
نیز:

Ahlwardt ;
Bilge, R., «İstanbul kütüphanelerinde bulunan Bâznâmeler», Türkiyat mecmuasi, Istanbul, ١٩٤٥, vols. VII-VIII(٢);
Ethé, H., Catalogue of the Persian, Turkish, Hindûstânî, and Pushtū Manuscripts in the Bodleian Library, Oxford, ١٨٨٩;
GAS;
Ivanow, W., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Curzon Collection, Calcutta, ١٩٢٦;
Phillott, D. C., introd. The Qawānin- uṣ- Ṣayyād (vide: PB, Abbāsī);
Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٨١;
Ritter, H., «Al-Baizara …» , Oriens, Leiden, ١٩٥٦, vol. IX;
Storey, C. A., Persian Literature, Leiden, ١٩٧٧;
TS.

محمدعلی مولوی (تل‌ : دبا)