اَسْرارِ مَگو، کتابی در ٣ جلد، منسوب به مهدی سهیلی، شاعر و طنزپرداز معاصر. موضوع اصلی کتاب هزلیاتی دربارۀ مسائل جنسی است، اما در مواضع مختلف آن لطایف و افسانه‌های خنده‌آوری نیز وجود دارد. ظاهراً به سبب آنکه در نقل و توصیف مسائل جنسی هیچ‌گونه ملاحظۀ اخلاقی صورت نگرفته، و نامهای آلات و اعمال جنسی برخلاف معمول کتابهای چاپی در ایران بدون نقطه‌چین و به صراحت بیان شده‌اند، نام کتاب را اسرار مگو گذاشته‌اند.
جلد اول این کتاب نخستین‌بار در ١٣٣٨ ش در تهران منتشر شد. سالها بعد هر ٣ جلد در یک مجلد تجدید چاپ شد. ارجاعات این مقاله به همین چاپ است. پس‌از انقلاب اسلامی، به سبب فضای فرهنگی و اجتماعی ناشی از انقلاب و افزون بر آن به سبب وقوع جنگ ٨ ساله، تا مدتها در کتاب‌فروشیها و حتى در بساط کتابفروشان دوره‌گرد کنار خیابان که معمولاً این‌گونه کتب را می‌فروختند، اثری از این کتاب دیده نمی‌شد؛ اما تقریباً از ١٣٨٦ ش این کتاب به صورت افست و غیر قانونی در شمارگان بالا تجدید چاپ شده است و در کنار خیابانهای روبه‌روی دانشگاه تهران و در راستۀ کتاب‌فروشان به فروش می‌رود.
نوشتن کتابهایی از این دست، در زمینۀ مسائل جنسی که گاه با طرح و تصویر نیز همراه بوده و سبب تحریک میل جنسی می‌شد، در تاریخ و فرهنگ ایران بی‌سابقه نیست. این کتابها به الفیه شلفیه موسوم بوده‌اند. چنان‌که در الفهرست ضمن ذکر نام کتابهایی از این دست به دو کتاب با عنوان الفیۀ بزرگ و الفیۀ کوچک اشاره شده است (ابن‌ندیم، ٣٧٦). کتابی نیز به همین نام به ازرقی هروی، از شاعران قرن ٥ ق / ١١ م، منسوب است (صفا، ٢ / ٤٣٤). البته این کتاب پیش از ازرقی وجود داشته و وی فقط آن را منظوم کرده است (همانجا). بیهقی نیز ضمن نقل «قصۀ خیشخانه» و شرح نقاشیهای «الفیه» بر کاخ امیر مسعود، از چنین کتابی یاد کرده است (ص ١١١).
چنان که گفته شد موضوع اسرار مگو لطایف و هزلیاتی دربارۀ مسائل و مناسبات جنسی است. مؤلف حتى از لطایفی که در منابع اصلی کتاب به شکل ظریفی طرح شده‌اند، روایتی هزل‌آمیز عرضه کرده است. به طور مثال، در کتاب ملانصرالدین ــ که یکی از مآخذ اصلی مؤلف است ــ لطیفه‌ای به این مضمون وجود دارد که روزی ملا به شهری وارد می‌شود و منارۀ بلندی را می‌بیند، از او می‌پرسند که این چیست، در پاسخ می‌گوید این حتماً چاهی بوده است که آن را وارونه کرده‌اند. این لطیفه در محاضرات الادباء (راغب، ٣ / ٧٠٦)، نثر الدّر (آبی، ٧ / ٣٧٨)، اخبار الحمقى و المغفلین ابن‌جوزی (ص ١٧١)، ترجمۀ فارسی زهرالربیع (جزایری، ١٨٤) و ریاض الحکایات (کاشانی، ١٠١) با اندکی اختلاف و بعضاً با ظرافتی بیشتر نقل شده است. در بیشتر این منابع، روایت به اهالی حِمْص منسوب شده است. مؤلف اسرار‌ مگو آن را به «دو قزوینی که تازه وارد تهران شده بودند» منسوب، و روایتی کاملاً هزل‌آمیز از آن عرضه کرده است، چنان‌که ظرافت هیچ‌یک از روایتهای پیشین را ندارد (ص‌١٢٤-١٢٥). این تغییرات را در قطعۀ «انتقام زن» (ص ١٨٤-١٨٥) نیز می‌توان مشاهده کرد. مآخذ این قطعه حکایتی است طنزآمیز که مولوی آن را دربارۀ زاهدی گفته است که «زنی بس غیور» داشت و «یک کنیز همچو حور» (دفتر ٥، بیتهای ٢١٦٥-٢٢٠٤). هدف سراینده افشای شخصیتهای دورو و ریاکار است، کسانی که دعوی آنها با «حقیقت حالشان موافق» نیست. از همین رو، این عدم توافق «جز رسوایی حاصل نمی‌آرد»(زرین‌کوب، ٤١٤).
مؤلف اسرار مگو پایان‌بندی حکایت را کاملاً تغییر داده و آن را به روایتی سراسر هزل، از نوع پر خشونت آن تبدیل کرده است؛ بااین‌همه، در کنار این هزلیات باید به این نکته نیز اشاره کرد که مؤلف به برخی بی‌اخلاقیها و نابهنجاریهای موجود در میان برخی قشرهای اجتماعی مانند قاضیان، امیران ارتش و پزشکان به عنوان موضوع هزل، اشاراتی کرده است.
در هزلیات و لطایف این کتاب به‌طورکلی از روستاییان، شهرستانیها و اقشار فرودست جامعه در مقابل اقشار مرفه و فرادست اجتماع، نوعی «حمایت» وجود دارد (ص ١٠١-١٠٢، ٢١٦، ٢٢٨- ٢٢٩). این نوع حمایت به شکل دیگری، از ایرانیان در مقابل بیگانگان به‌ویژه اروپاییان، درخور توجه است (ص ١٤٢). شاید یکی از عوامل رواج گستردۀ کتاب در میان اقشار فرودست جامعه و به‌ویژه کم‌سواد پیش از انقلاب، وجود همین‌گونه هزلیات بوده است.
منابع اصلی کتاب عبارت‌اند از: رسالۀ دلگشا تألیف عبید زاکانی و ملانصرالدین تألیف محمد رمضانی. بیش از نیمی از متن کتاب از این دو منبع گرفته شده‌اند. اما مؤلف در کنار این کتابها از منابع دیگری مانند ریاض الحکایات حبیب‌الله کاشانی، ترجمۀ فارسی زهر الربیع، مثنوی مولوی، هزلیات سعدی، زینت المجالس محمد مجدی و لطایف الطوایف فخرالدین علی صفی نیز بهره گرفته است. بی‌تردید باید منابع شفاهی یعنی آنچه در فرهنگ شفاهی مردم جاری بوده است نیز یکی دیگر از منابع کتاب به‌شمار آید. دراین‌باره می‌توان به افسانۀ «غریب تپان» (سهیلی، ٦٢-٦٤) و «خرس و قوچ و شتر» (همو، ٣١٨- ٣١٩) اشاره کرد. از افسانۀ اولی ٣ روایت در قصه‌های مشدی گلین خانم (ساتن، ١٥٢- ١٥٩) و از افسانۀ بعدی نیز دو روایت در یزد و اصفهان ثبت شده است (انجوی، ١ / ١٢٧- ١٢٨). مؤلف در مواضع مختلف کتاب قطعات، رباعیها و تک‌بیتهای هزل‌آمیزی نیز نقل کرده که پیدا ست از سروده‌های خود او ست.

مآخذ

آبی، منصور، نثر الدّر، به کوشش منیر محمد مدنی، قاهره، ١٩٩٠ م؛
ابن جوزی، عبدالرحمان، اخبار الحمقى و المغفلین، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
ابن‌ندیم، الفهرست؛
انجوی شیرازی، ابوالقاسم، تمثیل و مثل، تهران، ١٣٥٧ ش؛
بیهقی، ابوالفضل، تاریخ، به کوشش محمدجعفر یاحقی و مهدی سیدی، تهران، ١٣٨٨ ش؛
جزایری، نعمت‌الله، زهرالربیع، ترجمۀ نورالدین موسوی شوشتری، تهران، ١٣٠١ ق؛
راغب اصفهانی، حسین، محاضرات الادباء، بیروت، ١٩٦١ م؛
زرین‌کوب، عبدالحسین، بحر در کوزه، تهران، ١٣٦٨ ش؛
ساتن، الول، قصه‌های مشدی گلین خانم، به کوشش اولریش مارتسُلف و دیگران، تهران، ١٣٧٤ ش؛
سهیلی، مهدی، اسرار مگو، تهران، ١٣٣٨ ش؛
کاشانی، حبیب‌الله، ریاض الحکایات، تهران، ١٣١٧ ق؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٣٩ ش؛
مولوی، مثنوی، به کوشش محمد استعلامی، تهران، ١٣٧٠ش.

محمد جعفری (قنواتی)