اَسْرارُ الشَّهادات، یا اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات (تألیف: ١٢٧٢ ق / ١٨٥٦ م)، از مقتل‌نامه‌های معروف در میان مردم و اهل منبر و مرثیه، نوشتۀ آغا بن عابد شیروانی حایری، مشهور به فاضل دربندی (د ١٢٨٥ یا ١٢٨٦ق / ١٨٦٨ یا ١٨٦٩م). او با تأثیرپذیری بسیار از روضة الشهدای کاشفی (نک‌ : ه‌ د، روضة الشهدا)، اخبار قوی و ضعیف را دربارۀ واقعۀ عاشورا در این اثر گرد آورده است. این کتابْ مفصل، تحلیلی، و حاوی بسیاری از باورها و تحریفها ست و ١٢ مقدمه، ٤٤ مجلس و یک خاتمه (در ٣ مجلس) دارد (نک‌ : سراسر کتاب).
میرزا حسین نوری (١٢٥٤-١٣٢٠ ق / ٨ ١٨٣-١٩٠٢ م) اخبار کتاب را ضعیف و بی‌اصل، و موجب وهن و توهین بزرگ به مذهب جعفری و اسباب استهزا می‌داند (ص ١٩٧- ١٩٨). آقابزرگ تهرانی تحریفها را نشان شدت خلوص و صفای نفس مؤلف می‌داند که با اتکا به قاعدۀ تسامح در ادلۀ سنن فراهم آمده است (٢ / ٢٧٩). مدرس تبریزی نیز معتقد است بر اثر محبت بسیار مؤلف، کتاب حاوی غث و سمین است (٢ / ١٥). دین‌پژوهان دیگر نیز کتاب را نقد و رد کرده‌اند (برای نمونه، نک‌ : امین، ٢ / ٨٨؛ حسینی، ٣ / ٤٥٧- ٤٥٨؛ مطهری، ١ / ٢٩، ٤٤، ٥٥، ٣ / ٢٦٥؛ اسفندیاری، ١٠٧-١١٤؛ تنکابنی، تذکرة ... ، ١٤١-١٤٤، قصص ... ، ١٠٨).
فاضل دربندی در اقامۀ مصیبت سیدالشهداء مواظب و متصلب و راسخ بود، به‌نحوی که در بالای منبر از شدت گریه غش می‌کرد و در روز عاشورا لباس خود را از تن می‌کند و لنگ می‌بست و خاک بر سر می‌ریخت و گِل به بدن می‌مالید و به همان هیئت بر منبر می‌رفت (همان، ١٠٨- ١٠٩). او مؤسس قمه‌زنی یا مروّج آن بود (بامداد، ٤ / ١٣٨).
گزیده‌ای از کتاب اسرار الشهادات، به قلم مؤلف به فارسی ترجمه، و به نام ناصرالدین‌شاه، ذیل عنوان سعادت ناصری منتشر شده است. گزیدۀ دیگری نیز به نام جواهر الایقان و سرمایۀ ایمان (تبریز، ١٢٨٨ ق)، به قلم مؤلف با شرح برخی از مباحث، به فارسی ترجمه و منتشر شده است (نک‌ : استوری، ٢ / ٩٨٥-٩٨٧).

مآخذ

آقا بزرگ، الذریعة؛ استوری، چ. ا.، ادبیات فارسی، ترجمه به روسی: یو. ا. برگل، ترجمۀ یحیى آرین‌پور و دیگران، تحریر احمد منزوی، تهران، ١٣٦٢ ش؛ اسفندیاری، محمد، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین (ع)، تهران، ١٣٨٠ ش؛ امین، محسن، اعیان الشیعه، به کوشش حسن امین، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛ بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٤٧ ش؛ تنکابنی، محمد، تذکرة العلماء، به کوشش محمدرضا اظهری و غلام‌رضا پرنده، مشهد، ١٣٧٢ ش؛ همو، قصص العلماء، تهران، ١٣٩٦ ق؛ حسینی خوانساری، احمد، کشف الاستار عن وجه الکتب و الاسفار، قم، ١٤١١ ق / ١٩٩٠ م؛ فاضل دربندی، اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات، قم، ١٤٢٠ ق / ١٩٩٩ م؛ مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تهران، ١٣٢٧ ش؛ مطهری، مرتضى، حماسۀ حسینی، تهران، ١٣٦٦ ش؛ نوری، حسین، لؤلؤ و مرجان، به کوشش کریم فیضی، قم، ١٣٨٣ ش.

حسن ذوالفقاری