فوايد دمشقيه - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٥٧ - مطلب چهارم حيات و پاداش برزخ
(پنجم) وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ (يونس ٤٥).
در روزى كه خداوند آنها را محشور مىكند گويا درنگ نكردهاند در برزخ مگر ساعتى آن روز هم كه شناسايى پيدا مىكنند.
(ششم) كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها (اخر نازعات)
گويا آنان روزى كه قيامت را مىبينند درنگ نكردهاند مگر شبانگاهى يا چاشتگاه (و يا روز) آن را.
(هفتم) كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (احقاف ٣٥)
روزى كه آنان ببينند كه به آنها وعده داده مىشود گويى درنگ نكردهاند مگر ساعتى از روز را.
لفظ (كأن) در اين سه آيه آخر دليل بر شك و ترديد نفى كنندگان مكث طويل برزخى نيست زيرا لفظ مذكور از زبان آنان ذكر نشده است بلكه از جمله كلام خداوند تعالى مىباشد كه به مكث عالم برزخ دانا است ولى به لحاظ سپرى شدن آن، آن را به مقدار يك ساعت و يك شب و يا يك روز معرفى مىدارد. اگر ارواح مردگان هزاران سال در عالم برزخ زندگى مىداشتند و از لواحق حيات از قبيل درك و توانايى برخوردار مىبودند چگونه آن را پس از حشر و نشر فراموش مىنمودند و حتى بر نفى لبث خود در برزخ (به گواهى آيه دوم) سوگند ياد مىنمودند.
وقتى اين آيات، حيات برزخى را نفى كند ديگر مجال براى بحث از عذاب