گزيده شناخت نامه نماز - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٢٣ - رهنمودهايى براى تحصيل خشوع در نماز

انسان در وقت ذكر، مثل كسى باشد كه كلام، دهان طفل مى‌گذارد و به او تلقين مى‌كند، براى اين كه او را به زبان بياورد. و همين طور انسان بايد ذكر را تلقين كند. و مادام كه انسان با زبان، ذكر مى‌گويد و مشغول تعليم قلب است، ظاهر به باطن، مدد مى‌كند.

همين كه زبانِ طفلِ قلب، باز شد، از باطن به ظاهر، مدد مى‌شود، چنان كه در تلقين طفل نيز چنين است: مادام كه انسان، كلام، دهان او مى‌گذارد، او را مدد مى‌كند. همين كه او آن كلام را به زبان اجرا كرد، نشاطى در انسان توليد مى‌شود كه خستگى سابق را برطرف مى‌كند. پس در اوّل، از معلّم به او مدد مى‌شود و در آخر، از او به معلّم مدد مى‌شود.

انسان اگر مدّتى در نماز و اذكار و ادعيه، به اين ترتيب مواظبت كند، البتّه نفس عادى مى‌شود، و اعمال عبادى هم مثل اعمال عاديّه مى‌شود كه در حضور قلب در آنها محتاج به رويّه نيست؛ بلكه مثل امور طبيعيّه عاديّه مى‌شود.[١]

به بيان ساده‌تر، بر اساس اين ره‌نمود، نمازگزار براى به دست آوردن حضور قلب، در وقت گفتن هر ذكرى در نماز، بايد معناى آن را به قلب خود، تلقين كند؛ يعنى همان طور كه براى ياد دادن الفاظ به كودك، به او تلقين مى‌كند كه بگو: «بابا»، نمازگزار نيز بايد معناى تكبير، تحميد، تسبيح و ساير اذكار را به قلب خود، تلقين نمايد تا توجّه به معناى نماز، عادت و ملكه روح شود و پس از رسوخ معانى نماز در دل، ذكر قلبى، پشتوانه ذكر زبانى گردد.

[١]. سرّ الصلاة: ص ٢٩.