گزيده شناخت نامه نماز - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١١٦ - خشوع، در قرآن و حديث

تواضع داشتن در نماز و اين كه بنده با تمام دل و وجود به پروردگارش عز و جل روى آورَد.

و گاه به فروتنى ظاهرى تفسير گرديده، چنان كه امام صادق عليه السلام در تفسير آيه دوم سوره مؤمنون مى‌فرمايد:

الخُشوعُ غَضُّ البَصَرِ فِى الصَّلاةِ.[١]

فروتنى، پايين انداختن نگاه در نماز است.

و گاه در فروتنى قلبى و توجّه نكردن به اين سو و آن سو به كار رفته، چنان كه در حديثى از امام على عليه السلام در تفسير همان آيه آمده:

الخُشوعُ فِى القَلبِ، وَ أن تُلينَ كِتفَكَ لِلمَرءِ المُسلِمِ، وَ أن لا تَلتَفِتَ فى صَلاتِكَ.[٢]

منظور، فروتنى در دل است و اين كه براى مسلمانان فروتن و نرم باشى و در نماز به اين سو و آن سو رو نكنى.

و در برخى از احاديث، «خشوع» در فروتنى مطلق و با همه وجود در برابر آفريدگار به كار رفته است، مانند آنچه در دعاى ركوع از امام باقر عليه السلام نقل شده كه مى‌فرمايد:

اللَّهُمَّ ... خَشَعَ لَكَ قَلبى وَ سَمعى وَ بَصَرى وَ شَعرى وَ بَشَرى وَ لَحمى وَ دَمى وَ مُخّى وَ عِظامى وَ عَصَبى وَ ما أقَلَّتهُ قَدَماىَ غَيرَ مُستَنكِفٍ ولا مُستَكبِرٍ ولا مُستَحسِرٍ.[٣]

پروردگار من ... دل و چشم و گوش و مو و پوست و گوشت و خون و

[١]. ر. ك: ح ١٣٨.

[٢]. ر. ك: المستدرك على الصحيحين: ج ٢ ص ٤٢٦ ح ٣٤٨٢.

[٣]. ر. ك: ح ٢١٥.