مفسران شیعی در اولین تفاسیر خود، برای این قاعده اهمیت قایل شده‌اند و با همین عنوان «ایاک اعنی» از آن استفاده کرده‌اند. این اهمیت تا به آنجاست که مفسرانی نظیر علی ابن ابراهیم قمی[١]و سید هاشم بحرانی[٢]در مقدمه تفسیر خود بابی تحت همین عنوان گشوده‌اند و این قاعده را جزء اصول تفسیری خود معرفی کرده‌اند. البته این استفاده، بیشتر محدود به آیات عتاب بوده است. علی ابن ابراهیم بارها از این اصطلاح در تفسیر آیات استفاده کرده و هر بار آن را به روایت امام صادق٧[٣] مستند می‌کند[٤]. پس از او تقریباً تمامی مفسران شیعه، از این قاعده با ذکر عنوان «ایاک اعنی» سود جسته‌اند و اغلب به منشأ روایی آن نیز اشاره کرده‌اند.[٥] تفاسیر صرفاً روایی نیز دیدگاه‌های علی ابن ابراهیم را ذیل آیات نقل کرده و این قاعده را از زبان او یادآور شده‌اند[٦].

تفاسیر اهل سنت

مفسران اهل سنت نیز به قاعده ایاک اعنی به چشم راهکاری برای تفسیر مناسب آیات عتاب به پیامبر نگریسته‌اند. تفسیر طبری_ که طلایه‌دار تفاسیر اجتهادی محسوب می‌شود _ از نخستین متونی است که در تفسیر بعضی از آیات، از این قاعده سود برده؛ هر چند از آن به عنوان یک قاعده مشخص و مدون نام نبرده است. او در تفسیر «الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلاَ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِینَ؛[٧] حق از جانب پروردگار توست. پس مبادا از تردیدکنندگان باشی»، می‌گوید:

اگر کسی بپرسد که مگر پیامبر٦ شک داشت که حق از جانب پروردگار است، یا نمی‌دانست که قبله به عنوان محلی که خداوند به سمت آن توجه داده، حقی از

[١]. ر.ک: ادامۀ مقاله.

[٢]. به عنوان نمونه ر.ک: تنزیه الانبیاء، ج٣، ص٣٩٩؛ الاربعین فی اصول الدین، ج٢، ص١٦٢ و، ص١٦٩؛ عصمة الانبیاء، ص١٤١ و٢١٠ و...؛ بحارالانوار، ج١٧ص٣٧و٤٧و٧١؛ دلائل الصدق، ج٤، ص٩٦.

[٣]. تفسیر القمی، ج١، ص١٦-١٧.

[٤]. البرهان فی تفسیر القرآن، مقدمه، ص٥٩.

[٥]. ر.ک: ادامۀ مقاله.

[٦]. تفسیر القمی، ج١، ص١٦؛ ج٢، ص١٨، ١٤٨، ١٧٢، ٢٥١ و٣٧٣.

[٧]. ر.ک: التبیان، ج١، ص٢٨؛ الصافی، ج١، ص١٨٥؛ ج٢، ص١٥٠؛ ج٣، ص٢٠٩ و...؛ تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، ج١، ص١٤١؛ ج٢، ص١٥٠؛ ج٣، ص٩٦ و...؛ المیزان، ج٧، ص١٤١؛ ج٩، ص٢٨٩؛ ج١٧، ٢٤٧و...؛ تفسیر شریف لاهیجی، ج١، ص١٠٨؛ ج٢، ص١٥٠؛ ج٣، ص١٧٧ و....؛ من وحی القرآن، ج١، ص١٦٧، ج٢، ص٦٥؛ تفسیر نمونه، ج٨، ص٣٨٣؛ ج٩، ص٥٧، ج١٢، ص٣٩٠ و...؛ تفسیر فرقان، ج٢، ص٩٤؛ ج٥، ص١٦٧؛ ج٧ص٣٧٩ و....