بقاى انسانيت مبتنى بر سرشت حق‌طلبى است. بررسى واقع‌بينانه رخدادهاى بعد از رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله) تأثير مثبتى در جهت روشنگرى اذهان صاحبان انديشه خواهد داشت.

‌ بسيارى از مسلمانان در مسأله جانشينى پيامبر (صلى الله عليه وآله) معتقدند كه، پيشوايى امور دين و دنياى مردم بعد از پيامبر (صلى الله عليه وآله) به‌عهده خود مردم گذارده شده و پيامبر (صلى الله عليه وآله) در بقاى بناى عظيم اسلام نقشى ندارد. كتاب الهى به تنهايى راه‌گشاى مسائل و مشكلات امت است.

‌ اماميّه بر اين باور است كه حكومت اسلامى بايد در شعاع كتاب الهى و سنت پيامبر و اهل‌بيت او جريان يابد و سيره مستمره حضرت رسول (صلى الله عليه وآله) ، شواهد تاريخى فراوان، حكم روشن عقل و نص كافى از آيات و روايات دليل اين امر مى‌دانند. بر اساس اين ديدگاه، اولين طرح صاحب رسالت در امر جانشينى، در جريان دعوت خويشاوندان خود را نشان داد، در حديث ثقلين، واقعه غدير و... به اوج رسيد و در لحظات آخر زندگى دنيوى، اصرار آن حضرت (صلى الله عليه وآله) به اعزام سپاه اُسامه و درخواست نوشت‌افزار، تبلورى ديگر يافت.

‌ هر مؤمنى حق دارد بپرسد، علت مخالفت با نوشتن نامه چه بوده است؟ نامه چه تأثير منفى در سرنوشت امت داشت؟ يكى از سؤالات مهم پيرامون مسأله سقيفه اين است كه چه كسى انصار را به اجتماع در سقيفه فرا خواند؟ چرا از مهاجران افراد خاص و محدودى از مسأله آگاه و در آن شركت كردند؟

‌ خلافت ابوبكر با استدلال به مهاجرت ايشان، قريشى بودن، دوستى با پيامبر (صلى الله عليه وآله) و كهنسالى شكل گرفت. او با سرعت و قدرت در جهت فرونشاندن آتش ارتداد اقدام كرد و برخى از مخالفان سياسى را از سر راه برداشت. برخى فتوحات، تصرف فدك و تعيين جانشين از فعاليت‌هاى خليفه اول است.

‌ عمربن‌خطاب با وصيّت ابوبكر به خلافت رسيد. ممنوعيّت نگارش احاديث پيامبر (صلى الله عليه وآله) در حمايت از قرآن، وضع مقررات درباره اهل ذمّه، تسخير سراسر جزيرة‌العرب، فتح شام، مصر و ايران از فعاليت خليفه دوم است.

‌ با تدبير خليفه دوم، عثمان كار اداره جامعه اسلامى را به‌عهده گرفت. او برخلاف شيخين به خوش‌نشينى و تجملات علاقه داشت. ضرب و شتم ابوذر و تبعيد او به ربذه، بازگرداندن راندگان پيامبر (صلى الله عليه وآله) به مدينه، بذل و بخشش‌هاى بى‌حساب از بيت‌المال و سوزاندن ساير نسخه‌هاى قرآن در جريان تدوين نسخه نهايى، خشم مردم را عليه او برانگيخت.

‌ بسيارى انگيزه و پيامدهاى فتوحات خلفا را منفى ارزيابى كرده‌اند، چرا كه همگام با گسترش حكومت مركزى و فزونى سربازان اسلام، برنامه فرهنگى، اجتماعى و معنوى مناسبى وجود نداشت و تازه‌مسلمانها مورد سوء استفاده اشخاص مغرض و سياست‌باز قرار گرفتند.

‌ هرچند در ميان كارگزاران خلفا معدودى از صحابه راستين به چشم مى‌خورند امّا اكثر كارگزاران را افرادى كه سالها با اسلام و پيامبرخدا (صلى الله عليه وآله) جنگيده بودند، به ارتكاب اعمال زشت و ناپسند معروفيت داشتند و يا تقواى سياسى و اجتماعى لازم را نداشتند تشكيل مى‌دادند. خالدبنوليد، عمروبن‌عاص، ابوهريره، معاويه، مروان‌بن‌حكم و... عناصر اصلى حكومت خلفا بوده‌اند.

پرسش‌ها

١. آيا طرح صحيح و دور از تعصب، حقيقت مسأله جانشينى پيامبر (صلى الله عليه وآله) در راستاى هدف استعمار است؟

‌ ٢. آيا ختم نبوت به معنى ختم رهبرى الهى است؟

‌ ٣. در چند سطر نظرتان را درباره اسباب و عللى كه سرانجام موجب بسط جدايى امت در بعد از رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله) شد، بنويسيد؟

‌ ٤. دلايل اصرار پيامبر (صلى الله عليه وآله) بر اعزام سپاه اسامه را با دليل ابوبكر بر اين امر مقايسه كنيد.

‌ ٥‌. انگيزه‌ها و پيامدهاى فتوحات خلفا را به اختصار بنويسيد.

فعاليت‌هاى علمى

١. ضمن مقاله‌اى، مبرم‌ترين نياز جهان اسلام در عصر حاضر را تحقيق كنيد.

‌ ٢. ضمن تحليل اهداف و خاستگاه وحدت اسلامى، بزرگ‌ترين پرچمداران اين انديشه در عصر حاضر را مورد تحقيق قرار دهيد.

‌ ٣. در مقاله‌اى اهتمام رسول‌خدا (صلى الله عليه وآله) به مسأله جانشينى و آينده امت را از منابع اهل سنت تحقيق كنيد.

‌ ٤. طى مقالاتى كتاب‌هاى زير را معرفى و ارزيابى كنيد.

‌ الف. پژوهشى در عدالت صحابه ، احمد حسين يعقوب، ترجمه قاضى‌زاده;

‌ ب. اهل سنت واقعى ، محمد تيجانى سماوى، جلد ٢.

فعاليت‌هاى علمى

١. ضمن مقاله‌اى، مبرم‌ترين نياز جهان اسلام در عصر حاضر را تحقيق كنيد.

‌ ٤. طى مقالاتى كتاب‌هاى زير را معرفى و ارزيابى كنيد.

‌ الف. پژوهشى در عدالت صحابه ، احمد حسين يعقوب، ترجمه قاضى‌زاده;

‌ ب. اهل سنت واقعى ، محمد تيجانى سماوى، جلد ٢.

منابع براى مطالعه بيش‌تر

١. امامت و رهبرى ، مرتضى مطهرى;

‌ ٢. اهل سنت واقعى ، محمد تيجانى سماوى، ترجمه عباسعلى براتى;

‌ ٣. بر اميرمؤمنان على (عليه السلام) چه گذشت ، سيد محمدحسن موسوى كاشانى;

‌ ٤. پژوهشى در عدالت صحابه ، احمد حسين يعقوب، ترجمه محمد قاضى‌زاده;

‌ ٥‌. حماسه غدير ، محمد رضا حكيمى;

‌ ٦‌. رنجها و فريادهاى فاطمه (عليها السلام) (بيت‌الاحزان) ـ شيخ‌عباس‌قمى، ترجمه‌محمدى‌اشتهاردى;

‌ ٧. زندگانى فاطمه‌زهرا (عليها السلام) ، سيد جعفر شهيدى;

‌ ٨‌. سيرى در نهج‌البلاغه ، مرتضى مطهرى;

‌ ٩. شبهاى پيشاور ، سلطان الواعظين شيرازى;

‌ ١٠. شمشير و سياست (مبارزه اسلام نبوى و اسلام اموى) ، صالح‌الوردانى، ترجمه جوادمهرى;

‌ ١١. شيعه در اسلام ، سيد محمدحسين طباطبائى;

‌ ١٢. فدك در تاريخ ، سيدمحمدباقر صدر، ترجمه محمود عابدى;

‌ ١٣. ويژگى‌ها و ديدگاه‌هاى دو مكتب در اسلام ، سيدمرتضى عسگرى، ترجمه ع.م. سردارنيا.