‌ نكته قابل توجه در همه يا بيش‌تر اين نظريه‌ها تفاوت ننهادن ميان شرايط و زمينه‌هاى مساعد در شكوفايى تمدن و پيشرفت تاريخ و علل سازنده و نيروهاى محرك واقعى تاريخ است.

پاى فشارى بر عامل واحد در ساختارهاى اجتماعى و فلسفه تاريخ از آموزه‌هاى اسلام دور مى‌نمايد. بر اساس اين آموزه‌ها، مى‌توان مجموعه‌اى از عوامل درونى (گرايش‌هاى فطرى بشر چون حق‌جويى، كمال‌طلبى) و عوامل بيرونى (نيازهاى اجتماعى و...) را عامل حركت تاريخ و شكل‌گيرى فرهنگ‌ها و تمدن‌ها به‌شمار آورد.

‌ البته اين بيان منافاتى با پيروزى حق در سرنوشت نهايى تاريخ ندارد. چون از نظر قرآن و ساير آموزه‌هاى اسلامى، تأثير غلبه ظاهرى و موقت باطل حتى تشكيل حكومت اهل كفر و ظلم در تمدن بشر پذيرفته است، امّا پيروزى نهايى از آنِ حق و طرفداران آن است و آخرين حلقه كمال و سرنوشت نهايى بشر با غلبه حق رقم مى‌خورد. [٢]

اهميّت و ارزش تاريخ اسلام

جوامع چون موجودى زنده‌اند; هر يك هويتى مشخص دارند و در حركت خويش از سمت‌گيرى و كارمايه‌هاى ويژه خود بهره مى‌برند. شناسنامه هر ملتى بر اساس ‌ميراث‌هاى تاريخى‌اش شكل مى‌گيرد. ميراث‌هاى تاريخى و فرهنگى جهان اسلام در واقع حافظه تاريخى ملت‌هاى مسلمان را شكل مى‌دهد; پيكر جامعه اسلامى را نيرو و نشاط مى‌بخشد و سبب پايدارى، استوارى و وحدت جهانى مسلمانان مى‌شود.

‌ بى‌ترديد آگاهى از تاريخ اسلام و بارور نگاه داشتن اين ميراث فرهنگى در پيروزى انقلاب جهانى اسلام، اثرى بنيادين دارد. تلاش دولت‌هاى استكبارى در جهت تغيير خط،

[١] براى آگاهى بيشتر درباره نظريات فوق ر.ك: ماركسيسم و نيروهاى محرك تاريخ ، جعفر سبحانى، ص ١١١ به بعد; علم تحولات جامعه ، حميد حميدى، ص ٣١ به بعد و مجموعه آثار ، مرتضى مطهرى، ج ٣، صص ٤٢٦ ـ ٤١٢.

[٢] ر.ك: سوره قصص، آيه ٨٨; سوره الرحمن، آيه ٢٧; سوره توبه، آيه ٣٣; سوره صافات، آيات ١٧٣ ـ ١٧١; سوره نوح، آيه ١٤; سوره علق، آيه ٦ و ٧; سوره انبياء، آيه ١٨; سوره نور، آيه ٥٥; سوره رعد، آيه ١٧ و نهج‌البلاغه ، خطبه ١٠٨، ١٥٧ و ٢٢٦.