تاريخ تحليلي اسلام - نصیری رضی، محمد - الصفحة ١٢٧ -           خبر رحلت پيامبراكرم (صلى الله عليه وآله) به سرعت منتشر شد و مردم

مقدّمه : سرشت حق‌جوى انسان

حس حق‌خواهى انسان، مهم‌ترين تضمين كننده بقاى انسانيت است. پافشارى شگفت‌انگيز گروه‌هاى انسانى و بسيارى از دانشمندان جهان بر مسائلى چون ‌جانشينى‌ پيامبراكرم (صلى الله عليه وآله) نشان دهنده آن است كه:

‌ ١. انسان در پى اثبات و توجيه باورهاى خويش است و همه نيروهاى حياتى را بسيج مى‌كند تا گذشت قرن‌ها گرد فراموشى بر موضوع مورد اعتقادش نپاشد.

‌ ٢. حق بدان جهت كه حق است، هرچند جنبه اعتقادى نيز نداشته باشد، مورد دفاع جدى نوع انسان است، تا آن‌جا كه بسيارى از متفكران ملل غيرمسلمان در موضوع خلافت و ‌بيان حق‌ و شخصيت مردان صحنه خلافت با انديشه، منطق و استدلال وارد ميدان مطالعه، تحقيق و اظهار نظر شده‌اند. چنان‌كه همه انسان‌هاى آگاه هنوز از حكم نادرست عليه سقراط، گاليله و... تاسف مى‌خورند.

‌ در مسائل تاريخى آنچه كه اهميّتى بيش از اصل پژوهش دارد، جلوگيرى از حاكميت احساسات در نتيجه‌گيرى از تحقيق و سوءاستفاده از پژوهش است; براى مثال در مسأله جانشينى پيامبر (صلى الله عليه وآله) يكى از نويسندگان بزرگ مصر مى‌نويسد: و خدا داناتر است، حكم از آن خداست و هرچه بخواهد انجام مى‌دهد; [١] غافل از آن‌كه اين‌گونه روش در شناخت ‌واقعيات‌ فرار از شناخت حقيقى آن‌هاست. [٢]

‌ در بررسى واقع‌بينانه رخدادهاى بعد از رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله) از روى منابع مورد قبول تشيّع و تسنّن، به‌طور طبيعى بازگشت به گذشته و طرح چند پرسش مناسب است: