به‌طور كلى، عملكرد خلفا در راه اندازى جنگ‌هاى داخلى و خارجى از دو جهت اهميت دارد. اول ضرورت اين نبردها و آثار داخلى و خارجى آن و دوم علل و اسباب داخلى و خارجى فتوحات.

‌ در ارزيابى علل و اسباب اين پيروزى‌ها بيش‌تر محققان تاريخ برآنند كه هنگام طلوع اسلام نظام بين الملل به دلايل بسيار روشن در نابسامانى و نارضايتى فرو رفته بود. [١] برخى از محققان [٢] در تحليل علل و عوامل پيروزى مسلمانان و اسباب شكست دشمنان اسلام، بهويژه دولت ساسانى، بر امور زير تاكيد مىورزند:

‌ ١. ناخشنودى مردم از حكومت ساسانى كه از بيدادگرى شاهان و تجمل‌پرستى زمامداران ساسانى مايه مى‌گرفت;

‌ ٢. وجود امتيازات طبقاتى بسيار خشن در جامعه و فشار طبقه حاكم و دستگاه‌هاى وابسته بر مردم;

‌ ٣. بى‌روح شدن آيين زرتشتى و گرايش به انشعاب مذهبى;

‌ ٤. آشفتگى در نظام حكومتى ساسانى;

‌ ٥‌. نشر مبادى اسلام، بى‌پيرايگى اين دين، شعار عدالت، مساوات و عملى‌شدن آن بهوسيله پيامبر (صلى الله عليه وآله) ;

‌ ٦‌. ايمان رزمندگان اسلام به خود و دين خود.

‌ اهتمام فوق‌العاده خلفا به جنگ و گسترش حوزه نفوذ اسلام از راه خشونت و لشگركشى كه با ديدگاه نظرى و سيره عملى پيامبر (صلى الله عليه وآله) در طول دوران تبليغ رسالت يعنى فتح دل‌ها و انقلاب درونى نيروهاى انسانى ناسازگار مى‌نمايد، كنجكاوى محققان را برانگيخته و به بررسى و تحليل انگيزه‌هاى اصلى اين لشگركشى‌ها و آثار آن واداشته است.

‌ برخى معتقدند اين فتوحات آشكارا از ارزش مكتب فكرى و تربيتى اسلام مى‌كاست; [٣]

[١] در فصل دوم، با عنوان محيط پيدايش اسلام، در اين‌باره بحث شده است.

[٢] تاريخ تحليلى اسلام ، سيد جعفر شهيدى، ص ١٠٨ به بعد.

[٣] دكتر شهيدى در اين‌باره مى‌نويسند: آن بيابانى‌ها كه ديروز مسلمان شده و هرگز محمد (صلى الله عليه وآله) را نديده و به خوى او آشنا نشده بودند و يا آن مسلمانان كه تنها طى يك يا دو جلسه با پيغمبر اسلام آشنايى داشتند تا چه اندازه مى‌توانستند به خوى مسلمانى آراسته باشند؟ و اگر روزى مالى به دست آنان رسيد كه هرگز تصور آن را نمى‌كردند، چنانكه قرآن هشدار داده است، طغيان نورزند و اسلام كه هنوز در دل آنان ريشه نگرفته تا چه درجه مى‌تواند هواى نفسشان را مهار كند. ( تاريخ تحليلى اسلام ، ص ١١١)