انبوه آثار تاريخى به‌جاى مانده از مورخان مسلمان، شعبه‌هاى متنوع تاريخ نگارى در حوزه علوم اسلامى و گستردگى محتواى مسائل مرتبط با تاريخ، هريك به تنهايى براى اثبات وسعت قلمرو و اهتمام مسلمانان به مسأله تاريخ‌نگارى، به‌عنوان يكى از ابعاد و مظاهر فرهنگ اسلامى، كافى است.

‌ افزون بر آنچه در بحث اهميت تاريخ اسلامى ذكر شد، بخشى از علل و انگيزه‌هاى توجه كم نظير مسلمانان به مسأله تاريخ و تاريخ‌نگارى عبارت است از:

‌ ١. قداست مطلق دانش و ارزش والاى آن در اسلام; [١]

‌ ٢. تلقى خوش‌بينانه از آينده زمين و بشر ساكن در آن در قالب مسأله انتظار فرج و ظهور مهدى موعود عجل‌الله تعالى فرجه الشريف; [٢]

‌ ٣. موضع تصديقى قرآن در برابر انبياى پيشين و اصول و مبانى تعليماتى آنان; [٣]

‌ ٤. ترغيب و تشويق‌هاى قرآن درباره سير و مطالعه در زمين و كشف فلسفه تاريخ و عبرت‌گيرى از سرنوشت منكران، تكذيب‌كنندگان، باطل‌گرايان و...; [٤]

‌ ٥‌. لزوم بهره‌گيرى از سيره و سنت معصومان، به‌عنوان اسوه حسنه و الگوهاى كامل دين، و گسترش فرهنگ جاويدان اسلام; [٥]

‌ ٦‌. اهتمام فرمانروايان به ماندگارى حكومت خويش و ارائه تصويرى مناسب از خود;

‌ ٧. ورود ملت‌هاى گوناگون جهان به آيين اسلام و داد و ستد فرهنگى با ديگر اقوام و ملل. [٦]

اصول و قواعد عام تاريخ نگارى با تكيه بر ارزش‌هاى اسلامى

برخى از مورخان، برخوردارى از دانش‌هاى گوناگون، بهويژه آگاهى از متون دينى و منابع اوليه اسلام ـ قرآن و سنت صحيح ـ در اختيار داشتن منابع متعدد، حسن نظر و پاى فشارى بر

[١] سوره زمر، آيه ٩; سوره انبياء، آيه ٧; سوره نحل، آيه٤٣; سوره‌نساء، آيه١١٣; سوره‌بقره، آيه١٢٩ و سوره جمعه،آيه٢.

[٢] سوره زمر، آيات ٧٥ ـ ٧٢; سوره نور، آيه ٥٥ و سوره قصص، آيه ٥‌.

[٣]‌. سوره بقره، آيه ٢٨٥.

[٤] سوره روم، آيات ١٠ ـ ٨‌.

[٥]‌. سوره احزاب، آيه ٢١ و سوره ممتحنه، آيات ٤ و ٦‌.

[٦]‌. بحث فى نشأة علم التاريخ عندالعرب ، عبدالعزيز الدورى، ص ١٧ و ص ١٣١ به بعد و منابع تاريخ اسلام ، رسول جعفريان، صص ٢٥ ـ ١٧.