‌ ارزنده‌ترين پديده اقتصادى در عربستان آن روز، برقرارى بازارها و نمايشگاه‌هاى فصلى بود كه براى رونق بخشيدن به تجارت داخلى و خارجى، در هر شهر و منطقه‌اى، متناسب با موقعيت جغرافيايى و اجتماعى، برگزار مى‌شد. دومه‌الجندل، مشقر، صحار، عدن، صنعا، عكاظ نام‌هاى شمارى از آن نمايشگاه هاست. تجار جاهلى در حاشيه نمايشگاه‌ها، براى گرم نگهداشتن بازار داد و ستد، مراسم خوشگذرانى، شادى، موسيقى، شعر خوانى و... برپا مى‌كردند.

[١]

‌ وضعيت معاش عرب‌ها اسفبار بود و زندگى در سراسر جزيره با دشوارى سپرى مى‌شد. امام على (عليه السلام) در اين باره مى‌فرمايد:

خدا محمد(صلى الله عليه وآله) را فرستاد‌... در آن زمان شما اى قوم عرب،... در بين سنگ‌هاى خشن و مارهاى گزنده مى‌خوابيديد، از آب تيره مى‌نوشيديد، غذاى خوبى نداشتيد، خون يكديگر را مى‌ريختيد، پيوندتان را از خويشان مى‌بريديد و جنگ مى‌كرديد. [٢]

و. اوضاع دينى

عنصر اصلى دين قبايل عرب جاهلى، شرك و بت پرستى و به تعبيرى، آميزه‌اى از تعدد خدايان( Polytheism ) و طبيعت‌پرستى بود. اعتقاد به جن، ارواح و پرستش ماه و ستارگان، به ويژه ستاره شعراى يمانى، در ميان برخى از قبايل رواج داشت. [٣] بت‌ها و بتواره‌هاى عرب، كه شمار آن‌ها به ٣٦٠ مى‌رسيد، اگر به شكل انسان بود ‌صنم‌ و چنانچه شكلى خاص نداشت، ‌وثن‌ ناميده مى‌شد; مانند سنگ‌هاى مقدس و برخى خانه‌ها و درختان. [٤]

‌ در كنار بت‌هاى اختصاصى هر قبيله مانند بت‌هاى سواع، ودّ، يغوث، يعوق و نسر، مهم‌ترين بت‌هايى كه اكثر قبايل عربستان مركزى آن‌ها را عبادت مى‌كردند، عبارت بود از ‌لات‌، ‌منات‌ و ‌عزى‌. [٥] بت ‌هبل‌ كه به شكل انسان و بسيار مورد احترام بود، در داخل

[١] محيط پيدايش اسلام ، شهيد بهشتى، صص ٤٢ ـ ٤٠.

[٢] نهج‌البلاغه ، خطبه ٢٦، ترجمه سيد جعفر شهيدى.

[٣]‌. سوره جن، آيه ٦; سوره سبأ، آيه ٤١ و سوره نجم، آيه ٤٩.

[٤] ر.ك: مجمع‌البيان ، ج ٢، ذيل آيات ٣ سوره مائده و ٧٤ سوره انعام و جامعه‌شناسى دينى جاهليت قبل از اسلام ، يوسف قضايى، صص ١٧٨ ـ ١٧.

[٥]‌. سوره نوح، آيه ٢٣; سوره نجم، آيات ٢٠ ـ ١٩; ر.ك: الاصنام ، كلبى، ص ١٣ به بعد و السيرة‌النبوية ، ابن هشام، ج ١، ص ٩٣ به بعد.