لزوم رعايت تقيه، مسؤوليت حفظ برترى علمى شيعيان و تقويت تشكّل آنان را به‌عهده گرفت. آثار اين نهضت تربيتى در جنبش‌هاى شيعى آن زمان قابل مشاهده و ارزيابى است.

‌ شهرت شمارى از ياران امام‌كاظم و زندانى‌شدن بسيارى از آنان، مبين زوايايى از حركت سياسى امام كاظم (عليه السلام) عليه خلفاى عباسى است. چنان‌كه ظرافت به‌كار رفته در هدايت دوستان اهل‌بيت (عليهم السلام) ، رهبرى هوشمندانه نيروهاى فكرى و فرهنگى و پاسدارى از دانشگاه جعفرى، عامل مهمّ استوارى شيعه در آن روزگار شمرده مى‌شود. [١]

‌ در دوره ده ساله حكومت مهدى‌عباسى، امام (عليه السلام) در كنار اشتغال به‌تدريس و نقل حديث، به ايجاد ارتباط ميان خود و رهبران شيعه در نواحى مختلف و سازمان‌دهى و تقويت بنيه اقتصادى شيعيان پرداخت و با كشف آن مدتى زندانى شد. برخورد روشن امام (عليه السلام) با مهدى عباسى كه به ظاهر در پى ردّ مظالم بود، بسيارى ابهام‌ها و ناگفته‌ها را آشكار مى‌سازد. روزى امام (عليه السلام) به مهدى فرمود: چرا آنچه به ستم از ما گرفته شده، باز نمى‌گردانى؟ خليفه عباسى پرسيد: چيست؟ امام (عليه السلام) قصه فدك را باز گفت. خليفه تقاضا كرد حضرت (عليه السلام) حدود آن را مشخص سازد. وقتى امام (عليه السلام) حدود واقعى فدك را مشخص كرد، ماهيت و هويت وجودى دستگاه خلافت با پرسش روبه‌رو شد، و خليفه از بازگرداندن آن سرباز زد. [٢]

‌ هرچند به‌سبب نرمش‌هاى ظاهرى و تبليغات مهدى عباسى در زمينه آزادى و رفاه اقتصادى، زمامدارى وى در ابتدا با استقبال مردم روبه‌رو شد; [٣] ولى گسترده‌شدن بساط خوشگذرانى در كم‌تر از يك‌سال، سبب ناخشنودى مسلمانان گرديد. او چنان در خوشگذرانى و بى‌خبرى غرق شد كه حتى اندرزهاى منطقى خردمندانى چون يعقوب‌بن‌داوود [٤] نيز در وى مؤثر نمى‌افتاد.

‌ يعقوب كه بساط ميگسارى را در مركز خلافت اسلامى گسترده ديد، به او گفت: آيا براى همين كارها وزارت را به من سپرده‌اى؟ آيا صحيح است بعد از پنج نوبت نماز بر سفره شراب بنشينى؟ سرانجام نهى از منكر يعقوب، خليفه عباسى را بر آن داشت تا وى را در زندانى

[١] ر.ك: مختصر تاريخ العرب ، ص ٢٠٩.

[٢] ر.ك: التهذيب ، ج ٤، ص ٣٠٤.

[٣] تاريخ اليعقوبى ، ج ٣، ص ١٣٢ و ر.ك: سيره پيشوايان ، صص ٤٢٢ ـ ٤١٧.

[٤] او وزير مورد اعتماد مهدى‌عباسى بود كه خليفه مدتى در امور كشوردارى نظريات او را صددرصد اجرا مى‌كرد.