بی‌شک کتاب من لایحضره الفقیه پس از کتاب کافی مهم‌ترین کتابی است که در فقه روایی شیعه نگاشته شده است. مؤلف این کتاب ارزشمند، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمّی معروف به «صدوق ثانی» یا «شیخ صدوق»، از پرکارترین راویان شیعه به شمار می‌رود[٢٥١]. شیخ صدوق ; در سال ٣٥٥ هجری قمری به مرکز علمی آن زمان جهان اسلام، یعنی بغداد سفر کرد و از همان آغاز مورد توجه جامعۀ علمی قرار گرفت، به طوری که مشایخ حدیثی آن سرزمین به مجلس درس او حاضر شده و از او حدیث می‌شنیدند، با این که از وی سالخورده‌تر بودند[٢٥٢]. آنچه به تألیفات روایی شیخ اهمیت مضاعف می‌بخشد، نزدیکی ایشان به عصر ائمّه : و صاحبان اصول و مصنفات شیعی است.

او در عمر خویش از اساتید بسیاری بهره جست. صاحب روضات‌الجنّات تعداد اساتید ایشان را بیش از هفتاد نفر دانسته و گفته است:

و امّا رواية صاحب الترجمة قراءة و اجازة فهي كما يستفاد من تتبّع مؤلّفاته الموجودة بين ظهرانينا مضافا الى مشيخة كتاب الفقيه عن جماعة كثيرة جدّا تزيد على سبعين رجلا من أفاضل رجال الفريقين؛[٢٥٣] شیخ صدوق ; ـ بنا بر آنچه از تحقیق در کتب موجود ایشان و مشیخة کتاب الفقیه به دست می‌آید ـ از جماعت بسیاری چه به صورت قرائت و چه به صورت اجازه روایت کرده که بالغ بر هفتاد نفر از افاضل رجال حدیثی فریقین [شیعه و سنی] هستند.

اما شاید بتوان شیخ را از معدود محدثان شیعی دانست که در عصر خویش به اساتید روایی شیعی اکتفا نکرده و همان‌گونه که صاحب روضات هم گفته، از اساتید سنّی نیز بهره جسته است و به طور فراوان از مشایخ سنّی خود در کتب خویش حدیث نقل می‌کند. جالب توجه است که ایشان در کتب

[٢٤٦]. نجاشی برای وی ١٩٢ کتاب مستقل برشمرده که در موضوعات کلام، فقه، رجال، تفسیر، تاریخ، اخلاق، سنن و آداب، فلسفة احکام، انسان‌شناسی، دین‌شناسی، فقه‌الحدیث، غریب‌الحدیث، مسند الصحابه، فضائل الصحابه و موضوعات متفرّقه دیگری هستند. ر.ک: رجال‌النجاشي، باب‌الميم، ص٣٨٩، م١٠٤٩.

[٢٤٧]. همان.

[٢٤٨]. روضات الجنات، ج٦، ص١٣٩.