در روايت آمده است: كه خداوند حافظ چهل حديث را، در روز قيامت فقيه محشور مي‌كند. مقصود از «فقيه» و «فقه» در لسان پيامبر خاتم ٦ چيست؟ مؤلف ابتدا دو معنا را بيان کرده و هيچ كدام را مناسب اين حديث تشخيص نمي‌دهد.

در شرح و ترجمة يك واژه، ابتدا بايد ديد معناي لغوي واژه چيست و چنانچه با مقام حديث مناسبت داشت، ترجمة لغوي مقدم بر هر معناي ديگر است.

«فقه» به معناي لغوي يعني «فهم و درك». مؤلف در اين زمينه مي‌نويسد:

مقصود از فقه در روايت نبوي مزبور «فهم و درك» نيست، چراكه با سياق روايت سازگار نیست. معناي ديگر فقه، همان علم فقه است كه حاصل آن بازكاوي احكام شرعيه است.[٧٠]

مؤلف اين معنا را نيز مناسب مقام نمي‌داند، چراكه دانش فقه از اصطلاحات جديد بوده و مربوط به دوران پس از پيامبر ٦ است.

شارح ژرف‌نگر اربعين حديث، بر اين باور است كه مقصود از فقه، داشتن بصيرت در امر دين است و اين كلمه اغلب در روايات به همين معنا به كار گرفته شده است. او براي قول خود از روايات و سخن بزرگان، شواهدي را بيان مي‌دارد.[٧١]

٢. بيان مقصود

در روايت پيش‌گفته آمده است: «و مما يحتاجون إليه في أمر دينهم»؛ بدين ترتيب، پيامبر ٦ حفظ چهل حديث را به اين جمله مقيد کرده است. پس تنها حفظ احاديثي كه مورد نياز جامعه در امور ديني ايشان است، مشمول جزاي شرط در اين حديث نبوي است.

شيخ بهايي اين بخش از حديث را اين‌گونه شرح كرده است:

مقصود از «مما يحتاجون إليه في أمر دينهم»؛ از احاديثی که مورد نياز در امور دينی آنان باشد، آن گونه احاديثی است که نياز دينی محض به سوی آن‌ها فرا خواند؛

[٦٧]. ص٧٢.

[٦٨]. صص٧٢ و ٧٣.