دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٢٧
| افسوس جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧٢٧ |
اَفْسوس، ميرشير على دهلوي (د
١٢٢٤ق/١٨٠٩م)، شاعر و مترجم شبه قاره، فرزند سيد على مظفرخان (مظفر
علىخان، نك: فائق، ٢) كه نسبش به امام جعفر صادق (ع) مىرسد. اجداد وي از
خواف خراسان بودند، اما يكى از نياكانش به نام سيد بدرالدين برادر سيد
عالمالدين حاجى خان، به هندوستان كوچ كرد و در شهر نارنول، در حوالى
اگره، مقيم شد (فائق، ١؛ قادري، ١٠٣؛ سكسينه، ٨). پدرش در دورة سلطنت
محمدشاه گوركانى (حك ١١٣١-١١٥٢ق/١٧١٩-١٧٣٩م) از نارنول به دهلى رفت و به
زمرة مقربان نواب عمدة الملك، اميرخان، متخلص به انجام (مق ١٧٤٧م) درآمد
(قادري، فائق، سكسينه، همانجاها).
بنابر تحقيق فائق، افسوس در١١٦٠ق/١٧٤٧م در شاه جهانآباد (دهلى نو) متولد شد
(ص ٤- ١٨) و در همانجا تعليمات اوليه را فرا گرفت. پدرش پس از قتل عمدة
الملك به بنگال رفت و در شهر عظيم آباد (پتنا) به داروغگى توپخانة نواب
ميرقاسم خان گماشته شد (شيفته، ٤٩؛ خويشگى، ٦٧؛ صبا، ٦٤؛ قادري، سكسينه،
همانجاها) و سپس چندي به ملازمان نواب جعفر على خان، فرزند ميرقاسم خان
پيوست (قادري، سكسينه، همانجاها). فائق به نقل از خود شاعر مىنويسد: ١١
ساله بود كه به همراه پدر به بنگال رفت و از همان ايام كه هنوز سرگرم
خواندن گلستان سعدي بود، به سرودن شعر به زبان اردو پرداخت (ص ١٨)، اما
معلوم نيست كه از چه زمانى به سرودن شعر فارسى روي آورده است.
افسوس در ١١٧٧ق/١٧٦٣م رهسپار لكهنو شد و در آنجا اقامت گزيد. و در
١١٨٨ق/١٧٧٤م به دستگاه نواب سالار جنگ پيوست و تا ١١٩٩ق/١٧٨٥م در ملازمت
وي بود (سكسينه، ٨؛ فائق، ٧، ٢١). چندي بعد، از جانب ميرزا جهان دارشاه،
فرزند بزرگ و وليعهد شاه عالم - كه از دهلى به لكهنو آمده بود - به شاعري
دربار منصوب شد، اما پس از مرگ اين شاهزاده (١٢٠٢ق/١٧٨٨م)، افسوس از شاعري
دست كشيد (فائق، ٢٢- ٢٨؛ قادري، سكسينه، همانجاها). وي چندي نيز در حمايت
نواب سرفراز الدوله به تدريس پرداخت و در همان زمان از حكيم آقا محمدباقر
طب آموخت (فائق، ٢٥- ٢٨).
افسوس در ١٢١٥ق/١٨٠٠م، به خدمت سرهنگ اسكات، نمايندة بريتانيا در لكهنو،
درآمد و با عنوان مترجم و منشى مدرسة فورت ويليام در كلكته استخدام شد (همو،
٢٩-٣٠؛ شيفته، صبا، قادري، همانجاها). وي پس از مدتى به رياست گروه مؤلفان
و مترجمان آن مدرسه برگزيده شد و سرانجام در ١٢٢٤ق/١٨٠٩م درگذشت (فائق،
٣٣، ٣٨؛ سكسينه، قادري، همانجاها).
آثار:
١. آرايش محفل، ترجمة بخشى از خلاصة التواريخ تأليف سبحان راي بتالوي است
كه در ١٢٢٠ق/١٨٠٥م در كلكته انجام يافته است. اصل كتاب حاوي تاريخ
هندوستان از روزگار قديم هنود تا ١١٠٧ق است. افسوس در اين اثر تنها به ترجمة
لفظى خلاصة التواريخ بسنده نكرده، بلكه هرجا مناسب ديده مطالبى نيز بر آن
افزوده است (نك: ص ٦). آرايش محفل در ميان آثار افسوس جايگاه والايى دارد.
اولين بار اين كتاب در ١٢٢٣ق/١٨٠٨م در كلكته به چاپ رسيد، اما منقحترين
چاپ آن به كوشش كلب على خان فائق در ١٩٦٣م در لاهور نشر يافته است.
٢. باغ اردو، ترجمة گلستان سعدي به زبان اردوست كه افسوس آن را در ١٨٠١م
در كلكته به پايان برده است. اين ترجمه نخستين بار در آوريل ١٨٠٢م در
كلكته به چاپ رسيد و پس از آن نيز مكرر چاپ شده است. چاپ تحقيقى آن به
كوشش كلب علىخان فائق در ١٩٦٣م در لاهور به عمل آمده است.
٣. ديوان افسوس. وي ديوان اشعار اردوي خويش را در سالهاي ١١٨٩- ١١٩٩ق
تدوين كرد و ديباچهاي متضمن شرح حال خود به زبان فارسى بر آن افزود و
نسخهاي از آن را به مدرسة فورت ويليام تقديم كرد كه اكنون به كتابخانة
انجمن آسيايى بنگال در كلكته منتقل شده است. نسخههاي ديگري از آن در
كتابخانة ديوان هند لندن و كتابخانة شاهان اَوَدْه در لكهنو نگهداري مىشود
(حبيب الرحمان، ٨٩ -٩٠؛ نوشاهى، ١٨٧- ١٨٨؛ اشپرنگر، ؛ I/٥٩٦ بلومهارت، .(٨٢
وي همچنين زمانى كه در كلكته به سر مىبرد، به تصحيح كليات اردوي ميرزا
رفيع سودا پرداخت، اما از آنجا كه جز يك نسخة مغلوط در اختيار نداشت، به گفتة
خود او در آرايش محفل (ص ٣) نسخهاي منقح و دلخواه فراهم نشد. افزون بر
اينها، افسوس در مدتى كه در گروه تأليف و ترجمة مدرسة فورت ويليام مأمور
ويرايش ترجمههاي اردو بود، اين كتابها را نيز ويراستاري كرد: ترجمة بهار دانش
از ميرزا جان طپش، مذهب عشق از نهال چند لاهوري، نثر بىنظير از ميربهادر
على حسينى و نقليات لقمان از گروهى از مؤلفان (فائق ٣٥). صبا نمونههايى از
اشعار فارسى او را نقل كرده است (ص ٦٤).
مآخذ: افسوس، ميرشيرعلى، آرايش محفل، به كوشش كلب علىخان فائق، لاهور،
١٩٦٣م؛ حبيب الرحمان، حكيم، ثلاثة غساله، ترجمه و تعليقات عارف نوشاهى،
اسلام آباد، ١٩٨٩م؛ خويشگى، نصرالله خان، گلشن هميشه بهار، به كوشش اسلم
فرخى، كراچى، ١٩٦٧م؛ سكسينه، رام بابو، تاريخ ادب اردو، ترجمة محمد عسكري،
لاهور، سردار محمود خان؛ شيفته، محمد مصطفى خان، تذكرة گلشن بىخار، به كوشش
كلب على خان فائق، لاهور، ١٩٧٣م؛ صبا، محمد مظفر حسين، تذكرة روز روشن، به
كوشش محمدحسين ركن زادة آدميت، تهران، ١٣٤٣ش؛ فائق، كلب على خان، مقدمه
بر آرايش محفل (نك: هم، افسوس)؛ قادري، حامدحسن، داستان تاريخ اردو، آگره،
١٩٤١م؛ نوشاهى، عارف، تعليقات بر ثلاثة غساله (نك: هم، حبيب الرحمان)؛ نيز:
Blumhardt, J. F., Catalogue of the Hindustani Manuscripts in the Library of the
India Office, London, ١٩٢٦; Sprenger, A., A Catalogue of the Arabic, Persian and
Hindustany Manuscripts of the Libraries of the King of Oudh, Osnabr O ck, ١٩٧٩.
عارف نوشاهى - غلامعلى آريا