تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٢٦ - ٢- اگر آنها رستاخيز دارند تكليف هم دارند

و در روايتى از طرق اهل تسنن از پيامبر نقل شده كه در تفسير اين آيه فرمود ان اللَّه يحشر هذه الامم يوم القيامة و يقتص من بعضها لبعض حتى يقتص للجماء من القرناء:" خداوند تمام اين جنبندگان را روز قيامت برمى‌انگيزاند و قصاص بعضى را از بعضى مى‌گيرد، حتى قصاص حيوانى كه شاخ نداشته و ديگرى بى‌جهت باو شاخ زده است از او خواهد گرفت‌ [١] در آيه ٥ سوره تكوير نيز ميخوانيم‌ وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ‌" هنگامى كه وحوش محشور ميشوند" اگر معنى اين آيه را حشر در قيامت بگيريم (نه حشر و جمع بهنگام پايان اين دنيا) يكى ديگر از دلائل نقلى بحث فوق خواهد بود.

٢- اگر آنها رستاخيز دارند تكليف هم دارند

سؤال مهمى كه در اينجا پيش مى‌آيد و تا آن حل نشود تفسير آيه فوق روشن نخواهد شد اين است كه آيا ميتوانيم قبول كنيم كه حيوانات تكاليفى دارند با اينكه يكى از شرائط مسلم تكليف عقل است و بهمين جهت كودك و يا شخص ديوانه از دايره تكليف بيرون است؟ آيا حيوانات داراى چنان عقلى هستند كه مورد تكليف واقع شوند؟ و آيا ميتوان باور كرد كه يك حيوان بيش از يك كودك نابالغ و حتى بيش از ديوانگان درك داشته باشد؟ و اگر قبول كنيم كه آنها چنان عقل و دركى ندارند چگونه ممكن است تكليف متوجه آنها شود.

در پاسخ اين سؤال بايد گفت كه تكليف مراحلى دارد و هر مرحله ادراك و عقلى متناسب خود مى‌خواهد، تكاليف فراوانى كه در قوانين اسلامى براى يك انسان وجود دارد بقدرى است كه بدون داشتن يك سطح عالى از عقل و درك انجام آنها ممكن نيست و ما هرگز نمى‌توانيم چنان تكاليفى را براى حيوانات بپذيريم، زيرا شرط آن، در آنها حاصل نيست، اما مرحله ساده و پائين‌ترى از

[١] تفسير المنار ذيل آيه.