تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٢٣ - تفسير

آفرينش مانند كتاب بزرگى است كه همه چيز در آن آمده است و چيزى در آن فروگذار نشده.

هيچ مانعى ندارد كه هر دو تفسير با هم در آيه منظور باشد زيرا نه در قرآن چيزى از مسائل تربيتى فروگذار شده، و نه در عالم آفرينش نقصان و كم و كسرى وجود دارد.

و در پايان آيه ميگويد" تمام آنها بسوى خدا در رستاخيز جمع مى‌شوند" (ثُمَّ إِلى‌ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ‌).

ظاهر اين است كه ضمير" هم" در اين جمله به انواع و اصناف جنبندگان و پرندگان برمى‌گردد، و به اين ترتيب قرآن براى آنها نيز قائل به رستاخيز شده است و بيشتر مفسران نيز اين مطلب را پذيرفته‌اند كه تمام انواع جانداران داراى رستاخيز و جزاء و كيفرند، تنها بعضى منكر اين موضوع شده، و اين آيه و آيات ديگر را طور ديگر توجيه كرده‌اند مثلا گفته‌اند منظور از" حشر الى اللَّه" همان باز گشت به پايان زندگى و مرگ است‌ [١] ولى همانطور كه اشاره كرديم ظاهر اين تعبير در قرآن مجيد همان رستاخيز و برانگيخته شدن در قيامت است.

روى اين جهت آيه به مشركان اخطار مى‌كند خداوندى كه تمام اصناف حيوانات را آفريده، و نيازمنديهاى آنها را تامين كرده، و مراقب تمام افعال آنها است و براى همه رستاخيزى قرار داده، چگونه ممكن است براى شما حشر و رستاخيزى قرار ندهد و به گفته بعضى از مشركان چيزى جز زندگى دنيا و حيات و مرگ آن در كار نباشد.

[١] اين احتمال را نويسنده المنار از ابن عباس نقل كرده است.