تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٣٤ - تفسير به شتر نگاه كن كه خود آيتى است!

و كافر شود" (إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَ كَفَرَ).

در اينكه اين استثناء از كدام جمله است؟ تفسيرهاى مختلفى وجود دارد:

نخست اينكه استثناء از مفعول جمله" فذكر" است، يعنى لزومى ندارد افراد معاندى را كه از حق روى‌گردانند و اندرزناپذيرند تذكر دهى، و در حقيقت شبيه چيزى است كه در آيه ٨٣ سوره زخرف آمده است: فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَ يَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ‌:" آنها را به حال خود واگذار تا در باطل خود غوطه‌ور باشند و بازى كنند، تا روزى را كه وعده داده شده ملاقات نمايند"! دوم اينكه از جمله محذوفى است، و در معنى چنين است:" تذكر ده كه تذكر براى همه نافع است، مگر آنها كه با حق دشمنى دارند" شبيه چيزى كه در آيه ٩ سوره اعلى آمده: فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى‌ (بنا بر اينكه آيه معنى شرطى داشته باشد).

سوم اينكه استثناء از ضمير" عليهم" در آيه قبل است، يعنى:" تو سلطه‌اى بر آنها ندارى مگر كسانى كه رويگردان شوند، و از در لجاج و عناد درآيند كه موظفى با آنها به مقابله برخيزى" [١] اينها همه در صورتى است كه استثناء به اصطلاح" متصل" باشد، ولى‌

[١] از حديثى كه در" در المنثور" از پيغمبر اكرم (ص) نقل شده استفاده مى‌شود كه پيغمبر (ص) موظف بود در برابر بت‌پرستان مبارزه كند و در غير اين صورت تنها وظيفه تذكر داشت.