کافی است انسان اسم آن را ببرد و طرف در مقابل تسلیم بشود . این جمله‌ را حتما مکرر شنیده‌اید ، می‌گویند : [ ( جبر تاریخ است ، جبر زمان است ) ] . یک حادثه‌ای که پیش می‌آید ، وقتی افراد می‌خواهند عذر تسلیم شدن‌ خودشان را در مقابل آن حادثه بیان کنند و این حادثه را حتمی و اجتناب‌ ناپذیر و غیر قابل مقاومت معرفی بکنند می‌گویند جبر تاریخ است ، دیگر چه‌ می‌شود کرد ؟ ! کلمه [ ( جبر تاریخ ) ] در عصر ما با روحیه‌ها همان کاری را می‌کند که تا چندی پیش کلمه [ ( قضا و قدر ) ] و [ ( سرنوشت ) ] آن کار را می‌کرد ، یعنی یک نفر وقتی که می‌خواست خودش را در برابر یک جریانی‌ عاجز و ناتوان و دست بسته نشان بدهد و برای تسلیم خودش دلیل قاطعی ذکر بکند می‌گفت : ای آقا ! قضای الهی است ، تقدیر است ، مگر در مقابل‌ تقدیر و سرنوشت می‌توان کاری کرد ؟ !

در کف شیر نر خونخواره‌ای

غیر تسلیم و رضا کو چاره‌ای

رضا به داده بده و زجبین گره بگشای

که بر من و تو در اختیار نگشادند

گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه

به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد

و امثال اینها که در ادبیات ما زیاد است . البته این را عرض بکنم : هم کلمه [ ( قضا و قدر ) ] و هم کلمه [ ( جبر تاریخ ) ] ، هر دو کلمه یک‌ مفهوم صحیح و درست دارد ، نه اینکه درست نیست ، قضا و قدر حرف صحیحی‌ است ، سرنوشت حرف درستی است ، جبر تاریخ هم حرف درستی است ، اما نه‌ به آن مفهومی که معمولا افراد عادی از این کلمات دارند . آن مفهومی که‌ افراد عادی از این دو کلمه دارند مفهوم غلطی است . آن اشعار را هم که‌ خواندم نظرم نبود که به آن گویندگان اعتراضی داشته باشم ، چون آنها کسانی‌ بوده‌اند که مطالب را در یک سطح عالیتر درک می‌کرده‌اند . روی