اگر ما موضوع اخلاق را در نظر بگیریم ، این هم یک داستان مفصلی دارد .
در جهان اسلامی دو مکتب اخلاقی بیشتر وجود نداشته است ، یکی اخلاق سقراطی‌ که بر یک اساس خاصی تدوین و تنظیم شده است ، و یکی هم اخلاق عرفانی‌ یعنی اخلاق صوفیانه که این دومی بیشتر بر ادبیات ما تسلط و نفوذ داشته‌ است . اخلاق سقراطی دارد اصلش منسوخ می‌شود . در اخلاق عارفانه و صوفیانه‌ یک نقاط ضعف بزرگی وجود دارد که قابل توجیه و تفسیر نیست . در قرآن‌ کریم احیانا بیانهائی در زمینه اخلاق آمده است که برای مردم آن زمان قابل‌ توجیه نبوده است ، یعنی نمی‌توانسته‌اند آن را حل بکنند ، ولی در قرآن‌ هست . مثلا در قرآن راجع به تهذیب نفس و اینکه بشر نباید خودخواه و خودپرست باشد مطالبی هست . پیروی از هوای نفس در قرآن کریم مذموم است‌ : « افرایت من اتخذ الهه هواه »[١] . تزکیه و تهذیب نفس ، از نظر قرآن ، مطلوب و لازم و شرط رستگاری است : « قد افلح من زکیها »[٢] .
قرآن درباره نفس بیش از این ندارد که باید نفس را تطهیر و اصلاح و پاکیزه کرد . اما در اخلاق عارفانه خودمان یک تعبیری را می‌بینیم که اگر این تعبیر در قرآن بود امروز ما جواب نداشتیم ، و آن [ ( نفس کشی ) ] است . در قرآن صحبت نفس کشی نداریم . اصلا نفس کشی به معنای اینکه‌ نفس به راستی کشته شود و لو هواهای نفس ، و لو همان تمایلات نفسانی که‌ در انسان هست ، امکان ندارد ، آنهائی هم که گمان می‌کنند نفس را کشته‌اند یعنی

[١] سوره جاثیه ، آیه . ٢٣ [٢] سوره شمس ، آیه [٩]