است ، اغلب در زندانهای هند است و همین تازگی گفتند که آزاد شده است‌ . این نهضت ، نهضتی است مقدس ، اما نهضتی است که مربوط به زمان و مکان محدود است ، یا بالأخره به نتیجه می‌رسد و این مردم مسلمان استقلال‌ خود را باز خواهند یافت و یا بالأخره بعد از سی چهل سال می‌فهمند که‌ فایده‌ای ندارد و مستهلک می‌شوند در ملت هند ، و موضوع منتفی می‌شود . نهضت دیگری در گوشه دیگری از کشورهای اسلامی هست به نام نهضت آزادی‌ فلسطین . این هم همین طور . اینها یک سلسله هدفهای موقت است که بسته‌ به زمان و مکان است . حالا اگر اسلام آمده بود و نهضت اسلامی این شکل را می‌داشت ، تنها شکل مبارزه بابت هبل یالات یا عزی را می‌داشت و پیغمبر آمده بود برای اینکه این بتها را از میان ببرد ، و هدف محدود به همین‌ می‌بود ، قهرا پس از فتح مکه موضوع منتفی می‌شد ، چون به هدف خود رسیده‌ بود ، و نهضت وقتی که به هدف و نتیجه خود رسید خود به خود آرام می‌گیرد . اما نهضت اسلامی نهضت توحیدی بود . این نهضت توحیدی در آن عصر و آن‌ زمان و مکان که بت لات و عزی و هبل و منات و امثال آنها را پرستش‌ می‌کردند نتیجه‌اش مبارزه با این بتها بود ، ولی چون ریشه نهضت ، « لا اله‌ الا الله و لا معبود الا الله » بود ، محدود به هبل و لات و عزی نبود : غیر از خدا هیچ چیزی ، هیچ شخصی ، هیچ ستاره‌ای ، خورشیدی ، ماهی ، انسانی ، حتی مرامی ، مسلکی ، هیچ چیزی که شی‌ء به آن اطلاق بشود ، صلاحیت ندارد که‌ هدف و معبود بشر قرار بگیرد . حقیقت قابل پرستش منحصر است به خدا ، همان خدائی که ذاتش پایان ندارد و حرکت بشر به سوی او پایان ناپذیر و خستگی ناپذیر است . قرآن هدف خود را اینطور عرضه می‌دارد : « قل یا اهل الکتاب تعالوا الی‌ کلمة سواء بیننا و بینکم ». در محیط عربستان هبل و لات و عزی بود ، اما در