نباشد و هیچ چیز جاوید نماند ] . ما هم می‌گوئیم بر تاریخ یک سلسله‌ قوانین حتمی حکومت می‌کند و این قوانین را باید شناخت ، اما از کجا ؟ این آقایان گفته‌اند که این قوانین حتمی مانع است از اینکه یک چیزی در دنیا و یا در تاریخ بشریت جاوید بماند . این دیگر از کجا پیدا شده است‌ ؟ ! وقتی که می‌گوئیم [ ( جبر تاریخ ) ] باید اول عوامل تاریخ را بشناسیم ، بدانیم عوامل تاریخ چیست ؟ این جبر تاریخی که آقایان می‌گویند با آن قضا و قدری که از قدیم ماها می‌گفتیم فرقش این است که قضا و قدر نظر دارد به‌ عوامل ما فوق طبیعت ، جبر تاریخ نظر دارد به عوامل مادی و طبیعی . آنکه‌ می‌گوید [ ( قضا و قدر ) ] ، از نظر عوامل مافوق طبیعی تاریخ می‌گوید ، و اینکه می‌گوید [ ( جبر تاریخ ) ] ، به عوامل مادی تاریخ نظر دارد . ما منکر عوامل مادی تاریخ نیستیم . ما قائل به ماوراء طبیعت هستیم و منکر طبیعت و عوامل آن نیستیم ، همه عواملی را که مادیین می‌پذیرند می‌پذیریم‌ با این تفاوت که عوامل طبیعی را یک روی وجود و هستی می‌دانیم ، یک روی‌ دیگر نیز برای هستی قائلیم . فعلا از نظر طبیعت بحث می‌کنیم . عوامل‌ تاریخ چیست ؟ تاریخ را انسان به وجود می‌آورد . عوامل تاریخ عبارت است از انسان و احتیاجات و غرائز او . تاریخ را یک چیزی بیرون از وجود انسان بوجود نمی‌آورد . گرداننده تاریخ ، انسان است و احتیاجات او . احتیاجات انسان‌ چیست ؟ . احتیاجات انسان خیلی زیاد است و نمی‌شود شمرد . انسان‌ احتیاجات اولی دارد و احتیاجات ثانوی . احتیاجات ثانوی الی غیر النهایة است . باید دید احتیاجات اولی چیست ، چون احتیاجات ثانوی را انسان به خاطر احتیاجات اولی می‌خواهد . مثلا انسان به پول احتیاج دارد