خاتمیت - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩١
یک چیزی در زندگی و تاریخ بشر جاوید بماند ؟ ! جاوید ماندن خلاف جبر تاریخ است . حالا ما میخواهیم این جبر تاریخ را تفسیر بکنیم و توضیح بدهیم و ببینیم که آیا معنی درستی دارد یا خیر ؟ و چنانچه معنی درستی دارد آیا لازمهاش آن است که هیچ چیزی در تاریخ بشر جاوید نماند یا خیر ؟ جبر تاریخ دو کلمه است : جبر تاریخ . کلمه [ ( جبر ) ] یعنی حتمیت . جبر در مفهوم فلسفی غیر از مفهوم عرفی است که معنایش اکراه است . خود کلمه [ ( جبر ) ] یعنی حتمیت ، اجتناب ناپذیری ، و به تعبیر دیگر یعنی ضرورت ، و در اصطلاح فلاسفه خود ما یعنی وجوب . اگر میگویند یک چیزی جبری است ، یعنی حتمی است ، خلافش ناممکن است . مثلا در مسائل ریاضی اگر گفتند جبرا ٢٥ = ٥ x ٥ معنایش این نیست که این تساوی با زور و قوه جابره و جائرهای برقرار شده است ، معنایش این است که عقلا خلاف آن محال است . جبر تاریخ یعنی چه ؟ یعنی عوامل تاریخی ، عواملی که در تاریخ زندگی اجتماعی بشر مؤثر هستند ، تأثیرات جبری دارند . [ ( تأثیرات جبری دارند ) ] یعنی چه ؟ یعنی اثرات و اثر بخشیدنهای این عوامل حتمی و غیر قابل تخلف است . این معنی کلمه [ ( جبر تاریخ ) ] . حالا میخواهیم ببینیم که آیااین مطلب درست است و ما باید قبول بکنیم ؟ آیا در قرآن چیزی آمده است که جبر تاریخ را نفی یااثبات کرده باشد یا نه ؟ از نظر فلسفی چطور ؟ [ ( جبر ) ] به مفهوم فلسفی دو قسم است ، یکی جبر در طبیعت است به اصطلاح ، در خلقت است ، و یکی جبر در تاریخ . جبر در خلقت و طبیعت معنایش اینست که این دنیائی که ما در آن هستیم ، این خلقت و آفرینش یک سلسله قوانین قطعی و ضروری و حتمی و غیر قابل تخلف دارد ، هرج و