از اینجا شما می‌توانید معنی آن سخن را بفهمید که اجتهاد واقعی نیروی‌ محرکه اسلام است ، تحرک می‌بخشد به این دین ، با اینکه نسخی نیست ، تبدیلی نیست ، حلالی حرام نشده است و حرامی حلال نشده است ، « حلال محمد حلال الی یوم القیامة و حرامه حرام الی یوم القیامة » [١] ، نه حلالی‌ حرام شده و نه حرامی حلال شده است ، نه حکمی نسخ شده است و نه حکمی را کسی از خودش وضع و جعل کرده است و برای خودش آورده است . اینکه‌ می‌گویند اسلام چگونه خود را با متغیرات زمان تطبیق می‌دهد ؟ ، اسلام‌ اینچنین خود را تطبیق می‌دهد ، چون زمان قادر نیست اصول را تبدیل کند و تغییر دهد ، محال است که زمان بتواند اصول را عوض کند . آن چیزی که‌ زمان آن را عوض می‌کند اسلام در آن نیروی متغیر و متحرک قرار داده است ، و آن چیزی که اسلام روی آن ایستاده و می‌گوید : « حلال محمد حلال . . . » اصول ثابتی است که زمان قادر نیست آن را عوض بکند . آن ، مدار انسانیت است . اگر یک روزی انسان از مدار خودش بیاید در مدار گوسفند ، آن اصول عوض می‌شود ، اگر از مدار خودش بیاید در مدار اسب و گاو ، عوض می‌شود ، اگر بیاید در مدار جمادات عوض می‌شود ، ولی انسان از مدار انسانیت نباید خارج بشود . انسان ، متکامل می‌شود ولی در همین مدار متکامل می‌شود ، و اصول ، همین مدار را مشخص می‌کند ، خط سیر را معین‌ می‌کند . پس اینست که دین اسلام که دین خاتم است می‌تواند با زمان پیش‌ برود و در عین حال زمان را کنترل بکند ، چون زمان قابل انحراف است و

[١] اصول کافی ، ج ٢ ، ص . ١٧