عرض بکنم که شاید مثال نوی است : جمله‌ای دارد پیغمبر اکرم که این جمله‌ را همه شنیده‌اند : « طلب العلم فریضة علی کل مسلم » و در برخی از نقلها « علی کل مسلم و مسلمة » ، هر دو یکی است . خیلی عجیب است که بعضی‌ها می‌گویند اگر مسلمه داشته باشد شامل زنها می‌شود و اگر نداشته باشد نمی‌شود . در این جور مسائل که دیگر زن و مرد فرق نمی‌کند . مثل اینست که بگوئیم‌ آیه « [ ( هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون ) ] »[١] چون الذین‌ دارد و الذین مخصوص به مرد است و نگفته است اللاتی یعلمن [ شامل زنها نمی‌شود ] . این ضمیر مؤنث است که اختصاص به زن دارد و الا ضمیر مذکر اغلب در مورد اعم به کار می‌رود مگر اینکه قرینه‌ای برای مذکر داشته باشد . یا آیه : « ان اکرمکم عند الله اتقیکم »[٢] . ضمیر مذکر است ، پس‌ بگوئیم که ملاک فضیلت در مردها تقوا است و در زنها نیست ؟ خیر ، اختصاص به مرد یا زن ندارد . و همچنین آیه کریمه : « ام نجعل الذین‌ آمنوا و عملوا الصالحات کالمفسدین فی الارض ام نجعل المتقین کالفجار [٣] . همه ضمیرها مذکر است . اینها واضح است و به این صحبتها احتیاج‌ ندارد .

بیان خوب غزالی درباره وجوب علم

به هر حال پیغمبر فرمود : « طلب العلم فریضه علی کل مسلم . » طلب علم‌ بر هر مسلمانی واجب است . مسأله‌ای در میان علماء طرح شده است که تا آنجا که من دیده‌ام از همه مبسوط تر غزالی در [ ( احیاء العلوم ) ] نقل‌ کرده و مرحوم فیض هم در [ ( محجة البیضاء ) ] از او نقل می‌کند ، راجع به‌ اینکه

[١] سوره زمر ، آیه [٩] [٢] سوره حجرات ، آیه . ١٣ [٣] سوره ص ، آیه . ٢٨