اسلام وقتی که می‌آید ، قسمتی از وظایفی را که انبیاء سلف انجام می‌دادند ، در دوره امت ختمیه به عهده علماء می‌گذارد . چه جور علماء ؟ یک چنین‌ علمائی . همان طور که عرض کردم علم جانشین وحی می‌شود ، اما وحی آن‌ پیغمبرانی که مشروع نبودند ، یعنی پیغمبرانی که محیی و حافظ مواریث‌ شریعت قبل بودند . در این دوره علماء از طریق علم ، کتاب ، درس و حفظ مواریث ، حافظ شرایع می‌شوند ، اما یک علم خشک و خالی هم نیست بلکه‌ علمی که مؤید است از انوار معنوی . حتما باید یک پشتوانه‌ای از آن نور معنوی داشته باشند . مطلبی اینجا عرض بکنم . در کلمات امیرالمؤمنین بود : « من اصدار کل وارد علیه و تصییر کل فرع‌ الی اصله » . فرمود که واردات را صادر می‌کند و فروعی را که بر او عرضه‌ می‌کنند بر اصول تطبیق می‌کند و جواب را از روی آن تطبیق به افراد می‌دهد . معنی اجتهاد همین است . اجتهاد یعنی فروع را از اصول استنباط کردن .

دو نوع اجتهاد : قیاسی و غیر قیاسی

ما دو نوع اجتهاد داریم . یکی اجتهادی است که اصطلاحا به آن اجتهاد رأی‌ یا قیاس می‌گویند ، همان چیزی که مبتکر آن در فقه اسلامی ابوحنیفه بوده‌ است ، و همان چیزی که ائمه اطهار با این نوع اجتهاد که اسمش رأی و قیاس هست مبارزه کرده‌اند ، و حقا و انصافا قطع نظر از اینکه حالا ما شیعه هستیم اگر اختیار اسلام به دست رأی و قیاس داده شود و اگر با اجتهاد رأی و قیاس مبارزه نشده بود که در درجه اول ائمه ما