از مخالفان با عنوان «نهضت مقاومت ملى» گرد هم آمدند و فعاليتهاى ضعيفى براى زنده نگه داشتن نهضت ملى راه انداختند. اين كسان عبارت بودند از دو روحانى برجسته به نامهاى آيت اللَّه سيدمحمود طالقانى و آيت اللَّه سيدابوالفضل موسوى زنجانى و برخى نيروهاى ملى- مذهبى مانند يداللَّه سبحانى، مهدى بازرگان، منصور و رحيم عطايى و حسن نزيه. نهضت آزادى ايران از درون همين گروه متولد شد كه در ٢٧ ارديبهشت ١٣٤٠ دكتر يداللَّه سحابى، مهندس مهدى بازرگان و آيت‌اللَّه طالقانى آن را بنيانگذارى كردند. «١» نهضت آزادى پس از تأسيس خط مشى خود را چنين ترسم كرد: «ما مسلمانيم و ايرانى و مصدقى». «٢» عمده‌ترين مسئله آنان وفادارى به قانون اساسى مشروطه، برگزارى انتخابات آزاد و سلطنت منهاى استبداد بود. «٣» چنان كه از خط مشى اعضاى نهضت آزادى بر مى‌آيد، آنان از نظر مكتب فكرى يا ايدئولوژى التقاطى از اسلام (مسلمانيم) و ناسيوناليزم (ايرانى و مصدقى) را پذيرفته بودند. هر چند حضور آيت اللَّه طالقانى در جمع اعضاى نهضت، آنان را به روحانيت و مبانى اصيل دينى نزديك‌تر مى‌كرد، اما ايدئولوگ نهضت آزادى، مهندس بازرگان بود. او به دليل تنوع آثارش بيش از ديگران اثر گذارى مى‌كرد.
بازرگان، كه فرزند يك بازارى متدين بود و پدر آيت اللَّه طالقانى در خانه آنان جلسات مذهبى برگزار مى‌كرد، با توجه به فضاى فكرى زمان خود اصالت علم تجربى) science (و افكار ليبرال «آزادى» و «دموكراسى» برايش بسيار با اهميت بود. مطالعات دوره جوانى و به ويژه تحصيلات او در اروپا و منفعل شدن از