تشكل‌هاى اسلامى خارج از حوزه‌هاى علميه‌ در كنار جريان بزرگ روحانيت، كه سرچشمه نشر افكار اسلامى و مبارزه با رژيم پهلوى بود، تشكل‌هاى ديگرى نيز خارج از حوزه‌هاى علميه در سالهاى ١٣٤٠ به بعد شكل گرفت. بعضى از اين گروهها با روحانيت ارتباط داشتند؛ اما بخشى ديگر مستقل از روحانيت عمل مى‌كردند. اينك خواهيم كوشيد مهم‌ترين آنها را بر شماريم و رفتار آنها را توضيح دهيم.
حزب ملل اسلامى‌ اين حزب را سيدمحمد كاظم بجنوردى فرزند آيت اللَّه ميرزا حسن بجنوردى به سال ١٣٤٠ ش. بنيان نهاد. هدف حزب، سرنگونى نظام شاهنشاهى و برقرارى حكومت اسلامى بود. حزب براى نيل به اين مقصود عضوگيرى خود را از ميان نيروهاى مذهبى جوان و برخى طلاب در سالهاى ١٣٤٣- ١٣٤٤ آغاز و ٥٥ نفر را جذب كرد.
از جمله اعضاى اين حزب عبارت بودند از: ابوالقاسم سرحدى زاده، محمد ميرمحمدصادقى، سيدحسن طباطبائى، عباس دوزدوزانى، سيداصغر قريشى، سيد محمودى، جواد منصورى، محمد جواد حجتى كرمانى، احمد احمد و مرتضى حاجى. «١» راهبرد مبارزاتى حزب، جنگ مسلحانه بود. نشريه ارگان آنها «خلق» نام داشت.
حزب ملل اسلامى به دليل جوان بودن و كم تجربگى در سال ١٣٤٤ شناسايى شد و اعضاى آن به سرعت دستگير شدند؛ اما حمايت علماى نجف مانع از اعدام بجنوردى شد و از اين رو، او و ديگر اعضا براى سالها در زندان باقى ماندند. «٢»