نزد. اختلاف علماى مشروطه خواه و مشروعه خواه و همچنين روشنفكران سكولار، برخى از علما را از دخالت در سياست به رغم تمايلات آنان مأيوس كرد و برخى سياست پرهيزى و احتياط را در پيش گرفتند.
با تأسيس حوزه علميه قم توسط آيت اللَّه شيخ عبدالكريم حائرى يزدى در ١٣٠١ ش./ ١٣٤٠ ق. روحانيت شيعه با درايت دست به اقدامى بنيادى زد كه در نهايت تربيت يافتگان آن طومار دودمان رژيم پهلوى را در سال ١٣٥٧ ش. با رهبرى بزرگ مرجع تقليد شيعيان امام خمينى (ره) بر چيدند.
با درگذشت آيت اللَّه حائرى در سال ١٣١٥، حوزه قم در اختيار آيات، سيد صدرالدين صدر، سيدمحمد حجت و سيد محمدتقى خوانسارى قرار گرفت. در همين زمان مرجع عام شيعه در دست آيت اللَّه سيدابوالحسن اصفهانى بود كه در نجف اشرف سكونت داشت. او در سال ١٣٢٥ ش. درگذشت و آيت اللَّه قمى سه ماه مرجعيت را در اختيار گرفت و با رحلت نامبرده و حضور آيت اللَّه بروجردى در قم با توجه به برجستگيهاى علمى، مرجعيت عام شيعه در اختيار ايشان قرار گرفت.
با رهبرى آيت اللَّه بروجردى حوزه علميه قم جانى دوباره گرفت و شمار طلاب حوزه قم، كه در شرايط خفقان رضاشاهى به حدود چهارصد طلبه رسيده بود «١»، به دو هزار نفر در سال ١٣٢٦ ش. افزايش يافت. «٢» مرجعيت شيعه با رهبرى آيت اللَّه بروجردى، در شرايط پس از شهريور ١٣٢٠ علاوه بر حفظ و تقويت حوزه‌هاى علميه، مى‌بايست در مقابل فعاليتهاى ضد دينى و الحادى كمونيستها مى‌ايستاد كه با حمايت ابرقدرت شوروى‌