در روزگار صدر اسلام علاوه بر دستور خداوند در قرآن، توصيه‌هاى پيامبر (ص) نيز لزوم تعليم تازه مسلمانان به ويژه كسانى را كه از مركز وحى دور بودند اثبات مى‌كرد. دفاع نظرى از اسلام هدفى ديگر بود كه وجود اين گروه را ضرورى‌ جريان شناسى سياسى معاصر ايران ٦٥ كانون نشر حقايق اسلامى ص : ٦٥ مى‌ساخت. «١» به هر روى، نهاد روحانيت در اسلام، از آغاز وجود داشته و در بستر زمان متحول و پويا شده است به گونه‌اى كه روحانيت شيعه در ايران، همواره تداوم بخش حركت پيامبر (ص) و امامان معصوم (ع) در ترويج دين و حفظ اسلام بوده است.
نهاد روحانيت به عنوان اصيل‌ترين تشكيلات وابسته به جريان اسلامى و قوى‌ترين ارگان سياسى- اجتماعى، نقش بسيار مؤثرى در امور سياسى كشور و خدمت به مردم، به‌ويژه پس از عصر صفويه داشته است. اين نهاد با وجود حوادث مختلف در طول زمان، امروزه به عنوان يك نهاد مقتدر اجتماعى، از سازماندهى مؤثر و كارآمدى در ايران، از پايتخت گرفته تا كوچك‌ترين شهرها و روستاها برخوردار است. نهاد روحانيت ازگونه‌اى سلسله مراتب برخوردار است كه در رأس آن مراجع تقليد و در مرحله بعد آيات، حجج اسلام و طلاب علوم دينى جاى دارند.
٢- ٤- ١. تشكّل‌هاى عصر انقلاب مشروطه‌ در عصر مشروطه مهمترين تشكيلات جريان اسلامى، همان نهاد روحانيت شيعه است. اين نهاد، كه با رهبرى توده‌هاى مسلمان، انجمن‌ها و هيئت‌هاى مذهبى، نهضت عدالتخواهى را بنيان نهاد و در ادامه تحت عنوان «انقلاب‌