كند. اين گروهها را با گرايش ماركسيستى، اسلامى و ليبرال مى‌توان مشاهده كرد.
بنابراين مبانى فكرى هر گروه متناسب با نوع گرايش متفاوت است.
آنان بر ويژگى مشترك بين خود يعنى زبان، نژاد، مذهب و آداب و رسوم مشترك پاى مى‌فشارند. مثلًا در كردستان مذهب اهل سنت (واگرايى مذهبى) و گرايش ماركسيستى هويت قومى را تشديد مى‌كند. در بلوچستان نيز همين عوامل به همراه گرايش‌هاى وهّابى و تعصب قومى بلوچ نقش دارد. در آذربايجان و خوزستان كه همگرايى مذهبى با دولت مركزى دارند، زبان و نژاد (آذرى و عربى) زمينه تشديد فعاليت‌هاى قومى را توسط گروههاى مخالف نظام اسلامى و دولت‌هاى بيگانه فراهم ساخته است.
نهادها، احزاب و تشكل‌هاى گروههاى قومى‌ الف: كردستان‌ ١. حزب دموكرات كردستان ٢. حزب كومه له ٣. سازمان دفاع از حقوق بشر كردستان ٤. اتحاديه زنان شرق كردستان ٥. گروه خبات (جلال حسينى برادر عزالدين حسينى) ٦. گروه رزگارى ٧. نقشبنديه (ملاعثمان نقشبندى) ٨. حركت اسلامى ٩. شوراى مركزى سنت (شمس) ١٠. مكتب قرآن (احمد مفتى زاده) ١١. نهادهاى مطبوعاتى قومى در كردستان ١٢. حزب پژاك (شاخه‌اى از حزب كارگران كردستان تركيه P. K. K)
ب: آذربايجان‌ ١. بيدارى ملى آذربايجان ٢. گروه چيچك ٣. گروه ينى يول ٤. جنبش آزاديبخش آذربايجان ٥. جنبش فدرال- دموكرات آذربايجان ٦. نهادهاى مطبوعاتى قومى (فصلنامه وارليق، هفته نامه‌هاى اميد زنجان، پيام نو، پيام اروميه، صداى اروميه، امانت) و روزنامه‌هاى احرار و مهد آزادى ٧. حزب دموكرات آذربايجان‌