على الجمله، پيش ائمه طريق و سادات تحقيق در مفهوم ماهيات ايشان خلاف بسيار و هر يك از مقام خود خبرى داده‌اند و طرح آن نظرهاى مختلف دراز است، در چنين مختصر نگنجد. اللّهم أرنا الأشياء كما هي‌[١] و اهدنا و سدّدنا و اشغلنا بك عن سواك!

١٦. و امّا عالم اجسام دو قسم است: سماويات و ارضيات: امّا سماويات، چون عرش و كرسى و سماوات سبع و ثوابت؛ و امّا ارضيات، چون بسايط عنصريات و آثار علوى چون رعد و برق و ابر و باران، و مركّبات چون معادن و نبات و حيوان و بدن انسان كه اشرف اجزاى عالم عنصرى است؛ و در كتاب قديم، اين معانى به چند موضع مذكور است چه، عموم و خصوص در ادراك اكثر اين اجسام مشتركند؛ و امّا حقايق ملكوت، جز خواص را بر آن اطلاع نيست.

و همچنين عوالمى ديگر است كه تابع ذوات اجسام، چون حركت و سكون و ثقل و خفّت و لطافت و كثافت و الوان و اضواء و اصوات و روايح‌[٢] و اصناف آن؛ و هر صنفى از اين اصناف را عالمى ديگر است. و هم از اين قبيل عوالمى ديگر است كه تابع عالم ارواح است.

١٧. و همچنين عوالمى ديگر هست كه واسطه است ميان عالم‌

[١] - برگرفته است از عبارت:« ربّ أرني الأشياء كما هي» كه مأخذ درستى براى آن يافت نشد با اين حال در كلمات عرفا بسيار مشهور است و عموما بدان استناد كرده‌اند از جمله: عين القضات در تمهيدات، ص ٤٤. امّا ملا محسن فيض كاشانى، در عين اليقين چاپ سنگى، ص ٢، چنين تعبير كرده است:« ممّا روي عن النبى صلّى اللّه عليه و اله».

[٢] - ص: اراييح.