٢٨. چون محقق گردد كه روح يكى است و نشآت و مظاهر او بسيار، ببايد دانست كه ارواح انسانى را بعد از موطن «ألست» نشآت‌[١] و مواطن بسيار است: بعضى از آن به ارواح سعدا مخصوص است و بعضى‌[٢] سعدا و اشقيا در آن مشتركند:

اوّل نشأت حسى است كه آن را «دنيا» مى‌خوانند- و هي التي نحن فيه الآن- و حكم اين نشأت از زمان ولادت بود تا وقت مرگ.

دوم نشأت برزخ است و حكم آن نشأت از زمان مفارقت بود تا وقت حشر وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى‌ يَوْمِ يُبْعَثُونَ‌[٣].

و در احكام اين نشأت عجايب بسيار است: آدمى همه افعال و اعمال و اخلاق خود را در آنجا مشخص باز بيند به صورت مناسب‌[٤] يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً[٥].

بيت‌[٦]

باش تا روى بند بگشايند		باش تا با تو در حديث‌[٧] آيند

تا كيان را گرفته‌اى در بر		تا كيان را نشانده‌اى بر در

[١] - ل: نشان.

[٢] - ص:+ از.

[٣] - سوره مؤمنون( ٢٣)، آيه ١٠٠.

[٤] - در« ص» به جاى عبارت:« باز بيند به صورت مناسب»،« ببيند».

[٥] - سوره آل عمران( ٣)، آيه ٣٠.

[٦] - حديقه سنايى، ص ٣٩٧.

[٧] - ل: سخن.