چون معلوم شود كه آدمى زبده و سرّ عالم ملكوت است و مقصود از ايجاد كون اوست و او[١] مركب است از هر دو عالم، همچنين بداند كه خطرات روحانى و حركات جسمانى او همه فعل حقّ است- تعالى و تقدس- وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ‌[٢] ذات او را و عوارض و احوال ذات او را، نفس، به نفس قدرت و ارادت ايجاد مى‌كند فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها[٣].

تو آلت فعلى و جز آن هيچ نه‌اى‌		وز فاعل فعل جز نشان هيچ نه‌اى‌

تو عالمى و مراد از عالَم تو		چون درنگرى از آن ميان هيچ نه‌اى‌

امّا به حكم آن كه مجراى آن افعال و احوال اوست، حوالت فعل بدو مى‌كنند، او مى‌كند و او نمى‌كند، او مى‌گويد و او نمى‌گويد، فاعل على الحقيقه حق است و تغيّر و انفعال آدمى راست‌ وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى‌[٤].

بيت‌

كار ارچه به من نيست ولى بى من نيست‌		فاعل، جان است و فعل او بى تن نيست‌

اينجا درياى جبر و قدر در تلاطم است و برزخ شرع در ميان هر دو حايل‌ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ‌[٥] اگر به خود اضافت‌

[١] - ص:- او.

[٢] - سوره صافّات( ٣٧)، آيه ٩٦.

[٣] - سوره شمس( ٩١)، آيه ٨.

[٤] - سوره انفال( ٨)، آيه ١٧.

[٥] - سوره رحمن( ٥٥)، آيه ١٩.