فوايد دمشقيه - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٧ - مطلب اول جهان بينى قرآنى

وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ‌ (جاثيه ١٣) مسخر كرد براى شما آن‌چه در آسمان‌ها و آن‌چه كه در زمين است (همه را) و اين تسخير از جانب اوست. تحليل اين آيات نياز به پيشرفت علوم دارد و شايد موازين علمى فعلى از تفسير كامل اين آيات عاجز باشد. بلى ما امروز فايده اشعه كيهانى را تا حدى مى‌دانيم.

١٥- در كرات آسمانى موجودات زنده جان عاقل وجود دارد.

١٦- اجتماع انسان با موجودات زنده مذكور امرى است حتمى الوقوع. اين دو موضوع از اين آيه شريفه استفاده مى‌شود.

وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلى‌ جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ (شوروى ٢٩) از نشانه‌هاى خدا آفرينش آسمان‌ها و زمين است و آن‌چه كه پراكنده نموده است در آسمان‌ها و زمين از جنبنده و او بر جمع نمودن آن‌ها وقتى كه بخواهد توانا است.

در اين آيه وجود جنبنده در آسمان‌ها (كرات بالا) و زمين اثبات شده است و از ضمير جمع (جمعهم) ممكن است استنباط شود كه اين جنبندگان داراى ادراك و عقل‌اند. از كلمه (اذا) كه به گفته دانشمندان ادب براى كار حتمى الوقوع استعمال مى‌شود لزوم جمع شدن جنبندگان آسمان‌ها و زمين با هم فهميده مى‌شود.

بلى از اين آيه دانسته نمى‌شود كه اين اجتماع در كجا است در زمين يا در آسمان و در فرض دوم در كدام كره و در كدام كهكشان‌[١].


[١] . ممكن است كه جمع شدن آن‌ها در محشر باشد و مجمع البيان همين احتمال را ذكر كرده است.