عقل و خودسازى خويش بر اساس دستورات دينى ناقص و در زيان است. چون با ترك دين و اختيار كفر از مسير خلقت و هدف آفرينش تمرد و تخلف نموده است. چه از مطالب گذشته فهميده شد كه ما براى تكامل آفريده شده‌ايم و تكامل بدون عبادت (ايمان و عمل) ميسور نيست.

قرآن مجيد كفر را براى انسان از بزرگترين اسباب تنزل و انحطاط مى‌داند، انسانى را كه در بهترين تقويم آفريده شده و جانشين خداوند است اگر كافر شود بدترين جنبندگان معرفى مى‌كند چنان‌چه اگر با ايمان و عمل باشد او را از همه مخلوقات و حتى فرشتگان بالاتر مى‌داند و تنها راه تكامل او را در انقياد به خدا و تدين مى‌داند و انبياى گرامى قربانيان همين راه مى‌باشند.

ولى با اين همه اهميت نقش دين و هدف بودن او در آفرينش انسان‌ها شگفت‌ترين موضوع اين است كه راه اثبات دين و اتمام حجت نسبت به اكثر افراد انسان در همه دوران‌ها به شمول اعصار انبياء عليهم السلام‌[١] واضح و آشكار نبوده است. چنان‌چه از انصاف نگذريم تصديق خواهيم كرد. اكثر متخلفين از دين، مقصر نبوده‌اند بلكه قاصر بوده و هستند[٢] قاصر از نظر عقل و دين مستوجب عقاب نيست.

سؤال مهمى كه اين‌جا مطرح مى‌شود اين است كه چرا زمينه تكامل براى‌

[١] . زيرا انبياء عليهم السلام در تبليغ دين و اظهار معجزه طريق متعارف را پيموده‌اند و دعوت و حجت خود را به تمام معاصرين خود در كره زمين نرسانيده‌اند.

[٢] . براى تحقيق اين مطلب به جزء اول صراط الحق مراجعه شود.