ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ‌ سپس برگردانيم انسان را پايين‌ترين پايين‌ها. وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ. سوگند به عصر كه انسان در زيان است.

كمثل الحمار يحمل اسفارا. مانند الاغى كه كتاب‌هايى را حمل نموده است. فمثله كمثل الكلب‌[١]. إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ. (اعراف ١٧٦) مثل او مثل سگ است اگر او را برانى زبانش را مى‌كشد يا اگر او را به حالش بگذارى (باز هم) زبانش را در مى‌آورد. و اين مثل دسته‌اى است كه آيات خدا را تكذيب مى‌كنند.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَ الْمُشْرِكِينَ فِي نارِ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ (بينه ٧- ٦) كفار و اهل كتاب و مشركين در آتش جهنم جاويدانند اينان بدترين مخلوقاتند. آنانى كه با ايمان و عمل شايسته‌اند همين اين‌ها بهترين مخلوقاتند.

مجموع آيات گذشته مى‌گويد تنزل و انحطاط انسان به واسطه دو چيز است، يكى عدم استفاده از منابع ادراكى و استعداد عالى درونى، ديگر عدم ايمان و انقياد نسبت به آفريدگار جهان و كفر و عصيان.

آرى انسان با آن‌همه فضيلت و كمال ذاتى و ارزش خود بدون استفاده از

[١] . از اين آيه استفاده مى‌شود كه هر مرتبه كمالى كه به انسان برسد مانع از عقب گرد او نيست( آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها) و اين آيه بهترين شاهدى است كه عصمت سبب سلب اختيار معصوم نمى‌شود. و ممكن است عكس آن نيز صادق باشد و انسان از پست‌ترين مراتب به مراتب بالا برسد هر چند ترقى نسبت به تنزل مشكل‌تر است.