اين رشته سر دراز دارد ، همينقدر بس كه بزرگان اهل بصيرت هر گونه توجه باثر گذشتگان را براى خود سر مشق زندگى قرار ميداده اند ، از اينجاست كه علم الهدى در غرر الفوائد ودرر القلائد [١] وابو الفتوح در روض الجنان ، وابو المحاسن در جلاء الاذهان ، وغير ايشان نيز در غير آن كتب از بعض حكما وخطبا نقل كرده اند " سل الارض من شق انهارك وغرس اشجارك وجنى ثمارك فان لم تجبك حوارا اجابتك اعتبارا " ونظير آنست اين عبارت بعضى از صاحبدلان ( هذه قبورهم وهذه قصورهم ) در اينجا شاعر عرب نيكو سروده است : تلك المعاهد والاثار والطلل

مخبرات بان القوم قد رحلوا [٢] أبو الحسن بيهقى دراول تاريخ بيهق فصلى براى ذكر فوائد علم تاريخ منعقد كرده ومطالب سودمند بسيارى در آن درج فرموده از آنجمله گفته است : ( علم تواريخ علمي لذيذ است ومقبول وفايده هشاشت وبشاشت بارزانى دارد وبملامت ومسامت كمتر ادا كند ، وخطوات خطرات از رسيدن بانتهاى آن عاجز نمانند ، وبنان وزبان از تحصيل وتفصيل آن قاصر نگردد ، وانقطاع بحكم مشاهده محسوسات بر مواد آن مستولى نشود ، واز بساتين انس صدور وخطاير قدس قلوب نسيم عرف آن بخياشيم ميرسد ، وآدمي مجبول است بر دوست داشتن احاطت علم أو باحوال عالم كه بوده است وبچيزهاى وجودي دانستن وحال حاسه سمع در شنيدن اخبار وحكايات چون حال چشم از نگريستن در صورتهاى نيكو كمالي است سمع را در شنيدن تواريخ واخبار كمالي است واز حواس ظاهر آدمى هيچ شريفتر از حاسه ء بصر وسمع نيست ، وقيل في الامثال " لا تشبع عين من نظر وسمع من خبر وارض من مطر " ودر غريزت آدمى است اخبار واستخبار نبينى كه اگر كارى بزرگ

[١] ص ٣٠ ج ١ چاپ مصر بسال ١٣٧٣ .

[٢] نظير آنست قصيده خاقاني كه : ( هان أي دل عبرت بين از ديده نظر كن

هان ايوان مدائن را آئينه عبرت دان ، والاف الوف نظائر آن كه اشاره بآنها خارج از حوصله اين مختصر است .