تاريخ تحليلي اسلام - نصیری رضی، محمد - الصفحة ٣٠ -           عوامل محرك تاريخ

‌ ١.‌اختيار انسان در شؤون اجتماعى و تعيين سرنوشت خويش;

هر انسان عاقل و هر جامعه بيدار وقتى كه شايستگى موقعيتى را احساس كرده و قدرت حركت و تكاپو براى وصول به آن موقعيت را در خود ديده است با كمال جديت حركت كرده و آن موقعيت را به‌دست آورده است. بر اين اساس، جزئى‌ترين حركت‌ها تا پيچيده‌ترين پديده‌ها ناشى از اختيار انسان و عوامل معين است. [١]

‌ ٢. سير صعودى و تكاملى داشتن كاروان بشريت;

‌ با همه اختلاف‌نظرهايى كه در تفسير تكامل، آثار و لوازم آن وجود دارد، امورى چون فلسفه قابل قبول زندگى و آغاز و انجام داشتن و هدف‌دار بودن نظام آفرينش و مسؤوليت انسان، كه هرگز با اختيار منافات ندارد، روند تكاملى زندگى بشر را تأييد مى‌كند. [٢]

‌ ٣. قرار داشتن اساس شخصيت انسان در متن خلقت او و تكامل و به فعليت رسيدن تدريجى آن;

‌ ٤. ارتباط و تأثير متقابل فرد و جامعه;

‌ ٥‌. حاكميت اصل عليت بر تحولات تاريخى;

‌ ٦‌. سنت هدايت انسان‌ها به وسيله انبيا;

‌ ٧. امداد الهى به همه انسان‌هاى مؤمن و غيرمؤمن. [٣]

‌ البته امداد اهل باطل محدود به حدودى است، ولى امداد اهل حق مرز ندارد.

عوامل محرك تاريخ

هرچند نمى‌توان همه تغييرات جوامع مختلف در طول تاريخ را تكامل و پيش‌برنده ناميد، ولى سير متعالى جوامع و زندگانى انسان در مجموع، امرى انكارناپذير است. [٤] عامل پيش‌برنده تاريخ از مباحث مهم فلسفه تاريخ شمرده مى‌شود و نظريه‌هاى گوناگونى درباره