‌ علاوه بر اين‌ها، شواهد تاريخى بسيار كه در منابع شيعه و سنى گاه به حدّ تواتر است، تدبير و سياست الهى گويا و منطقى پيامبر (صلى الله عليه وآله) را نشان مى‌دهد. برخى از تدبيرهاى پيامبر (صلى الله عليه وآله) در اين‌باره عبارت است از:

‌ ١. آينده‌نگرى آن حضرت (صلى الله عليه وآله) در هنگام دعوت و انذار خويشاوندان;

‌ ٢. جريان برادر مذهبى آن حضرت (صلى الله عليه وآله) در قبل و بعد از هجرت;

‌ ٣. استوار كردن بنيان پيشوايى آينده بر پرچمدار منتخب صحنه‌هاى بدر، اُحد و خيبر;

‌ ٤. تحكيم پايه‌هاى رهبرى جامعه در اثناى اردوكشى به تبوك و حديث منزلت;

‌ ٥‌. سند سوره برائت و لزوم ابلاغ آن بهوسيله شخصى از اهل‌بيت و خاندان رسول (صلى الله عليه وآله) ;

‌ ٦‌. آخرين حج پيامبر (صلى الله عليه وآله) و جريان غدير;

‌ ٧. حادثه واپسين لحظات عمر و تقاضاى قلم و دوات.

دو ديدگاه

در بررسى حوادث و پيامدهاى فرهنگى، سياسى و اجتماعى‌خاص رحلت پيامبراكرم (صلى الله عليه وآله) و ريشه‌يابى كيفيت شكل‌گيرى ‌جريان سقيفه‌ ديدگاه‌هاى مختلف و گاه متناقضى ارائه شده است. دو ديدگاه عمده كه ديدگاه‌هاى جزئى مختلف را در خود جاى مى‌دهد، عبارت است از:

١. ديدگاه اهل سنّت ; بسيارى از مسلمانان معتقدند پيامبراكرم (صلى الله عليه وآله) درباره پيشوايى پس از خود و استمرار هدايت امت در مسير رستگارى هيچ مسؤوليتى ندارد و وظيفه خود را، در اعلان رسالت و ابلاغ معجزه ختميه (قرآن)، به‌خوبى انجام داده است. اين گروه شواهدى از كتاب الهى ارائه مى‌كنند تا نشان دهند كه قرآن خود به‌تنهايى گره‌گشاى مسائل امت و رهنمون سعادت انسان در طول تاريخ است. بر اين اساس، سفارش واپسين لحظات زندگى پيامبر (صلى الله عليه وآله) براى پيش‌گيرى از گمراهى و تفرقه امت را نمى‌پذيرند.

‌ بر اساس اين ديدگاه، جانشينى پيامبر (صلى الله عليه وآله) و پيشوايى امور دين و دنياى مردم به عهده

[١] يا ايّهاالرّسول بلّغ ما انزل اليك من ربّك و ان لم‌تفعل فما بلّغت رسالتهواللّه‌يعصمك‌من‌الناس. (سوره‌مائده،آيه٦٧)