قاعده لاحرج - حسينى خواه، سيدجواد؛ تقريربحث شيخ محمّدجواد فاضل لنكرانى - الصفحة ٨٣ - ٤) آيه ٢٨٦ سوره بقره
قرار داده- خروج از محلّ كلام است. [١] مرحوم طبرسى رحمه الله نيز در «الإحتجاج» [٢] روايت مفصّلى را نقل مىكند كه خداوند متعال در ذيل اين آيه شريفه فرموده است: «وذلك حكمي في جميع الأمم: أن لا أكلّف خلقاً فوق طاقتهم [٣]؛ بر مردم بيشتر از توانشان تكليف نمىكنم.» و يا در صحيحه هشام آمده است كه: «... هشام بن سالم، عن أبي عبداللَّه عليه السلام، قال: أللَّه أكرمُ مِن أنْ يُكلّف الناس مَا لا يُطيقون ... [٤]؛ خداوند بزرگوارتر از آن است كه مردم را بيشتر از توانشان تكليف كند.»
البته مرحوم طبرسى رحمه الله در «مجمع البيان» در مورد معناى آيه شريفه مىنويسد:
«وقيل: إنّ معنى قوله «إِلَّا وُسْعَهَا» إلّايسرها دون عسرها» [٥]؛ نقل شده است كه منظور از «وُسع» در اين آيه شريفه «يُسر» مىباشد. لكن اين قول مردود است؛ چرا كه اكثر لغويين «وسع» را به «طاقت، قدرت و توانايى» معنا كردهاند و نه «سهل و آسان»؛ بنابراين، به نظر مىرسد در بحث ما، نمىتوان به اين قسمت از آيه شريفه براى لاحرج استدلال نمود.
امّا قسمت دوّم آيه شريفه كه بيان مىدارد: «رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ و عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا». در مقام دعا است و بر حسب آن چه در شأن نزول اين آيه شريفه وارد شده، پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم در شب معراج تقاضا و دعا مىكردند، خداوند متعال نيز درخواستهاى آن حضرت را اجابت مىفرمود.
در روايتى كه در ذيل آيه شريفه آمده است، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مىفرمايند:
«لمّا انتهيت إلى محلّ سدرة المنتهى ... فقلت: «رَبَّنَا لَاتُؤَاخِذْنَآ إِن نَّسِينَآ أَوْ أَخْطَأْنَا»، وقال اللَّه: لا أوآخذك. فقلت: «رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ
[١]. السيّد مير عبدالفتّاح الحسينى المراغى، العناوين، ج ١، ص ٢٨٧.
[٢]. احمد بن على بن ابىطالب الطبرسى، الإحتجاج، ج ١، ص ٤٩٧، ش ١٢٧.
[٣]. همان، ص ٥٢٦.
[٤]. محمّد بن يعقوب الكلينى، اصول الكافى، ج ١، صص ٢١٤ و ٢١٥، كتاب التوحيد، باب الجبر و القدر و الأمر بين الأمرين، حديث ١٤.
[٥]. الفضل بن الحسن الطبرسى، مجمع البيان فى تفسير القران، ج ٢، ص ٢٢٩.